کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران

«درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران» کتابی به قلم کمال اطهاری، اقتصاددان و پژوهشگر برجسته حوزه توسعه است که با اتکا به مبانی اقتصاد نهادگرا و آخرین پژوهش‌های تجربی داخلی و بین‌المللی، به بازخوانی نقادانه بحران‌های ساختاری حاکم بر روستا و بخش کشاورزی در ایران می‌پردازد. اطهاری در این پژوهش با عبور از تبیین‌های تک‌بعدی و دیدگاه‌های رایج گذشته، ضرورت تحولی و بنیادین را پیش می‌کشد؛ رویکردی تازه که آماج اصلی آن، رهایی پایدار طبقه خرده‌دهقانان از تله فضایی فقر است؛ تله‌ای ساختاری که بر اثر دهه‌ها سیاست‌گذاری نامتوازن و نگاه حاشیه‌ای به روستا، مولدان محلی را در چرخه‌ای فرساینده از بهره‌وری اندک، کمبود درآمد و انزوای سرزمینی گرفتار ساخته است. مولف با تدوین چهره‌نمایی واقع‌بینانه از دگرگونی‌های تاریخی روستا و انطباق نقادانه آن با نظریه‌ها و الگوهای نوین جهانی، اثبات می‌کند که تداوم مسیر گذشته نه تنها روستاها را خالی از سکنه می‌کند، بلکه ارکان بنیادین امنیت زیستی و تمدنی کشور را تهدید خواهد کرد.
کتاب با بررسی همه‌جانبه سرمشق کهنه توسعه کشاورزی، پیامدهای زیان‌بار آن را مستند می‌سازد؛ چارچوبی ناکارآمد که با تلقی کشاورزی به مثابه بخشی فرودست در خدمت صنایع شهری و تکیه بر تصمیمات مقطعی، به وابستگی پنجاه‌وشش درصدی امنیت غذایی کشور به واردات خارجی، تخریب هولناک محیط‌زیست، افت شدید سفره‌های آب زیرزمینی، فرسایش برگشت‌ناپذیر خاک، تغییر شتابان و غیرقانونی کاربری اراضی مرغوب کشاورزی و در نهایت، موج‌های مهارناپذیر مهاجرت به حاشیه شهرها دامن زده است. اطهاری در برابر این چرخه بحران‌زا، ستون‌های سرمشق نوین را بر پایه توسعه دانش‌بنیان، متنوع‌سازی اقتصاد و مشاغل روستایی، و گذار به شیوه‌های بهره‌برداری تعاونی و جماعتی استوار می‌کند. وی نشان می‌دهد که احیای پیوندهای هم‌افزا و ایجاد زنجیره‌های کامل تولید و توزیع میان کانون‌های روستایی و بازارهای شهری، یگانه راهبرد کارآمد برای خروج از انزوا و تبدیل روستا به بازیگری فعال و توانمند در عرصه ارزش‌آفرینی ملی است.
نقطه عطف این پژوهش در توجه ویژه به نظریه نهادها و سازوکارهای انتظام‌بخشی سازمانی تجلی می‌یابد؛ دانشی که یادآور می‌شود هیچ اصلاح فناورانه‌ای بدون اصلاح ساختار نهادی، توزیع عادلانه فرصت‌ها و تقویت تشکل‌های مردمی و مشارکتی، پایدار نخواهد ماند. از این منظر، روش‌شناسی مدون کتاب ظرفیتی فراگیر دارد و می‌تواند به مثابه الگویی برای بازنگری در ساختار توسعه سایر بخش‌های اقتصاد ایران نیز به کار آید. در نهایت این کتاب، روایتی پیش روی پژوهشگران، اقتصاددانان و برنامه‌ریزان اجرایی می‌نهد تا دریابند برون‌رفت از بن‌بست کنونی، در گرو پذیرش عاملیت روستاییان، تعهد راستین به پایداری اکولوژیک و برقراری پیوندی متوازن میان عدالت سرزمینی و پویایی اقتصادی است.