کتاب شرح التسویه بین الافاده و القبول

«شرح التسویه بین الافاده و القبول» را می‌توان در نقطه‌ای خواند که عرفان نظری ابن‌عربی با مسائل فنی فلسفه‌ی اسلامی درباره‌ی وجود و ماهیت برخورد می‌کند. محب‌الله الله‌آبادی، عارف و متفکر هندی سده‌ی یازدهم هجری، ابتدا رساله‌ی کوتاه عربی «التسویه بین الافاده و القبول» را نوشت و سپس خود شرحی فارسی بر آن فراهم کرد؛ شرحی که اکنون با تصحیح ملیحه معلم در دسترس است. مسئله‌ی متن صرفا توضیح اصطلاح «وحدت وجود» نیست. الله‌آبادی می‌خواهد روشن کند وقتی می‌گوییم وجود از مبدأ به موجودات «افاضه» می‌شود و ممکنات آن را «می‌پذیرند»، دقیقا چه رابطه‌ای میان بخشنده، بخشش و پذیرنده برقرار است. این پرسش ظاهرا زبانی، خیلی زود به قلب مابعدالطبیعه می‌رسد. اگر واجب‌الوجود به ممکنات «وجود» می‌دهد، آنچه می‌دهد چیست؟ اگر وجود داده‌شده همان وجود واجب باشد، چگونه می‌توان از تمایز موجود ممکن و واجب سخن گفت؟ و اگر وجودی دیگر باشد، این وجود دوم از کجا آمده است؟ الله‌آبادی از همین دشواری برای بازاندیشی رابطه‌ی خدا و عالم استفاده می‌کند. مفهوم «تسویه» در عنوان نیز به نوعی هم‌ارزی میان افاضه و قبول اشاره دارد: دهنده و گیرنده را نمی‌توان دو واقعیت کاملا مستقل فرض کرد و سپس رابطه‌ای خارجی میانشان برقرار ساخت؛ خود این نسبت بخشی از نحوه‌ی ظهور واقعیت است. بااین‌حال، قرار دادن الله‌آبادی ذیل برچسب کلی «مدافع وحدت وجود ابن‌عربی» تمام ویژگی اندیشه‌ی او را نشان نمی‌دهد. پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که بسیاری از متفکران مکتب ابن‌عربی برای صورت‌بندی فلسفی آموزه‌های عرفانی، مفهوم «وجود» را در مرکز قرار می‌دادند؛ اما الله‌آبادی در «التسویه» گاه واقعیت الهی را بیشتر با تعبیر «ذات» یا «ماهیت محض» توضیح می‌دهد. همین انتخاب، استدلال او را از برخی صورت‌های رایج وجودشناسی عرفانی متمایز می‌کند و باعث می‌شود متن میان عرفان، فلسفه‌ی مشاء، کلام و مباحث طبیعی حرکت کند. شرح فارسی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا اصل عربی رساله بسیار فشرده و در بخش‌هایی دشوارفهم است. پژوهشگران معاصر نیز برای تفسیر «التسویه» به همین خودشرح فارسی رجوع کرده‌اند. الله‌آبادی در شرح، مبانی استدلال را بازتر می‌کند و مفاهیمی چون ذات، وجود، امکان، تجلی و نسبت حق و خلق را در پیوند با سنت ابن‌عربی توضیح می‌دهد. نسخه‌های خطی موجود نیز این اثر را به‌صراحت شرح فارسی خود الله‌آبادی بر رساله‌ی عربی او معرفی می‌کنند. اهمیت تاریخی رساله را می‌توان از واکنش‌هایی که برانگیخت نیز سنجید. «التسویه» در محیط فکری هند دوره‌ی گورکانی وارد مناظره‌ای جدی درباره‌ی ماهیت وجود شد و دست‌کم شانزده شرح و ردیه بر آن نوشته شد. متفکرانی چون ملا محمود جونپوری و خواجه خرد با آن وارد بحث شدند. از این رو کتاب فقط سندی از انتقال اندیشه‌ی ابن‌عربی به شبه‌قاره نیست؛ نمونه‌ای است از اینکه فیلسوفان و عارفان آن محیط چگونه خود در توسعه و مناقشه‌ی مابعدالطبیعه‌ی اسلامی مشارکت می‌کردند. «شرح التسویه بین الافاده و القبول» با تصحیح ملیحه معلم از سوی انتشارات مولی منتشر شده است. دشواری اثر واقعی است و آشنایی قبلی با ابن‌عربی و اصطلاحات فلسفه‌ی اسلامی خواندن آن را بسیار آسان‌تر می‌کند؛ اما همین دشواری بخشی از اهمیت کتاب است. الله‌آبادی با پرسشی سروکار دارد که با یک شعار عرفانی حل نمی‌شود: اگر جز حقیقت واحد چیزی اصالت ندارد، کثرتی که هر لحظه پیش چشم ماست دقیقا چگونه باید فهمیده شود؟