کتاب فتوحات‏ مکیه - باب 70 تا 72

زکات چگونه می‌تواند به شناخت نسبت انسان با مالکیت و هستی راه ببرد؟ چرا ابن‌عربی روزه را بیش از آنکه عملی ایجابی بداند، نوعی خودداری و ترک معرفی می‌کند؟ و چه نسبتی میان طواف خانهٔ کعبه و گردش فرشتگان پیرامون عرش الهی برقرار می‌سازد؟ «فتوحات مکیه باب‌های ۷۰ تا ۷۲»، جلد پنجم ترجمهٔ محمد خواجوی از اثر بزرگ محیی‌الدین ابن‌عربی، به سه عبادت زکات، روزه و حج اختصاص دارد. ابن‌عربی در این بخش از «فتوحات»، احکام شرعی را با مباحث وجودشناسی، معرفت الهی و تجربهٔ عرفانی پیوند می‌دهد و می‌کوشد نشان دهد که هر عمل عبادی، افزون بر صورت آشکار خود، می‌تواند حامل معانی باطنی متعددی باشد. باب هفتادم به اسرار زکات می‌پردازد. ابن‌عربی بحث را با احکام فقهی آغاز می‌کند و مسائلی مانند شرایط وجوب زکات، نصاب، مالکیت، انواع اموال و اختلاف فقیهان را بررسی می‌کند. اما در کنار این مباحث، مفهوم دیگری را با عنوان «زکات وجود» پیش می‌کشد. از نظر او، موجودات هستی خود را از خداوند دریافت می‌کنند و بازگرداندن آنچه از آن خداست به او، معنایی باطنی برای زکات به شمار می‌رود. در این تفسیر، بخشیدن مال با شناخت وابستگی وجودی انسان پیوند پیدا می‌کند. زکات، افزون بر تکلیفی اجتماعی، تمرینی برای رهایی از تصور مالکیت مستقل و مطلق است. ویژگی مهم روش ابن‌عربی در همین جابه‌جایی میان حکم فقهی و معنای عرفانی آشکار می‌شود. او هنگام بررسی اختلاف نظر دربارهٔ زکات اموالی که در اختیار بدهکار قرار دارند، نخست دیدگاه‌های فقیهان را بیان می‌کند و سپس از وضعیت مالکیت و امکان تصرف، به مسئلهٔ زمان، نیت و وابستگی افعال انسان می‌رسد. اصطلاح «اعتبار» در چنین بخش‌هایی به شیوه‌ای از تأویل اشاره دارد که نویسنده با آن از صورت ظاهری مسئله به مناسبتی معنوی عبور می‌کند. این حرکت از ویژگی‌های اساسی ساختمان استدلال در این سه باب است. باب هفتادویکم به روزه اختصاص دارد و یکی از بحث‌های شاخص آن، تفسیر روزه به‌عنوان «ترک» است. ابن‌عربی استدلال می‌کند که روزه برخلاف بسیاری از عبادات، اساسا با خودداری از افعالی مشخص تحقق می‌یابد. او از همین ویژگی سلبی برای توضیح نسبت روزه با تنزیه الهی بهره می‌گیرد و حدیثی را که پاداش روزه را به خداوند نسبت می‌دهد، در چارچوب اندیشهٔ عرفانی خود تفسیر می‌کند. تمایز میان انجام دادن و خودداری کردن، در اینجا از بحثی فقهی به مسئله‌ای دربارهٔ صفات، نفی همانندی و حدود عمل انسانی گسترش می‌یابد. در باب هفتادودوم، موضوع حج و اسرار مناسک آن مطرح می‌شود. ابن‌عربی خانهٔ کعبه را در نسبتی تمثیلی با عرش الهی قرار می‌دهد و طواف‌کنندگان را با فرشتگانی مقایسه می‌کند که پیرامون عرش به تسبیح مشغول‌اند. او سپس احرام، طواف، سعی، وقوف در عرفات و دیگر مناسک را از منظر احکام ظاهری و معانی باطنی بررسی می‌کند. برای مثال، تفاوت میان محدودهٔ حرم و سرزمین عرفات، زمینهٔ تأمل او دربارهٔ حدود، منع و آزادی در نسبت انسان با امر الهی می‌شود. بدین ترتیب، مکان‌ها و حرکت‌های جسمانی در حج، در دستگاه تفسیری او با مراتب معرفت ارتباط می‌یابند. خواندن این سه باب، توجه به تمایز روش فقهی و روش تأویلی ابن‌عربی را ضروری می‌کند. هنگامی که او اختلاف فقیهان را بررسی می‌کند، به متون و استدلال‌های سنت فقه اسلامی مراجعه دارد؛ اما در گذر به معانی باطنی، مناسبت‌های نمادین، آموزه‌های متافیزیکی و معرفت کشفی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. این تفسیرها را نمی‌توان همگی نتایج ضروری احکام شرعی دانست. اعتبار آن‌ها تا اندازهٔ زیادی به پذیرش مبانی عرفانی نویسنده وابسته است. همچنین تفصیل اختلاف‌های فقهی و تراکم اصطلاحات، مطالعهٔ کتاب را برای خوانندهٔ ناآشنا با علوم اسلامی دشوار می‌کند. این مجلد برای پژوهشگران عرفان نظری، فلسفهٔ اسلامی و تاریخ تفسیر باطنی عبادات اهمیت دارد، زیرا امکان مطالعهٔ مستقیم روشی را فراهم می‌کند که ابن‌عربی در آن میان فقه و معرفت عرفانی ارتباط برقرار می‌سازد. از زکات و مسئلهٔ مالکیت تا روزه و معنای خودداری، و از مناسک حج تا تمثیل‌های کیهانی، خواننده با دستگاهی فکری روبه‌رو می‌شود که در آن جزئیات عمل دینی می‌توانند آغاز تأملی گسترده دربارهٔ وجود، صفات الهی و جایگاه انسان در عالم باشند.