کتاب فتوحات‏ مکیه - باب 68 تا 69

«فتوحات مکیه» در باب‌های ۶۸ و ۶۹ وارد یکی از گسترده‌ترین بخش‌های خود دربارهٔ عبادات می‌شود: نخست «اسرار طهارت» و سپس «اسرار نماز». این دو باب صرفا شرح احکام وضو و نماز نیستند. محیی‌الدین ابن عربی از جزئیات فقهی آغاز می‌کند، اختلاف دیدگاه‌های فقیهان را گزارش می‌دهد و سپس می‌کوشد برای هر عمل ظاهری، معنایی باطنی و عرفانی پیدا کند. حاصل، نمونه‌ای روشن از روش او در سراسر «فتوحات» است: شریعت نه پوسته‌ای است که عارف برای رسیدن به باطن کنار بزند، بلکه هر صورت شرعی می‌تواند خود حامل نسبتی میان انسان، جهان و خدا باشد. باب ۶۸ به طهارت اختصاص دارد. ابن عربی از وضو، غسل، تیمم، نیت، نجاست و آنچه طهارت را نقض می‌کند سخن می‌گوید، اما هم‌زمان این اعمال را به ساحت درونی منتقل می‌کند. همان‌گونه که بدن برای نماز آماده می‌شود، قلب نیز باید از آنچه حضور در برابر خدا را مختل می‌کند پاک شود. شستن اعضای بدن برای او فقط رفع آلودگی جسمانی نیست؛ هر عضو با نوعی کردار، ادراک یا نسبت معنوی پیوند می‌یابد و طهارت آن می‌تواند به معنای پاک‌کردن همان ساحت از چیزی باشد که مانع توجه به حق است. به این ترتیب، «ظاهر» و «باطن» دو عمل جداگانه نیستند؛ دو سطح از یک عبادت‌اند. همین روش در باب ۶۹ بسیار گسترده‌تر می‌شود. نماز در نگاه ابن عربی «مناجات» است؛ مواجهه‌ای که در آن بنده نه فقط مجموعه‌ای از حرکات را اجرا می‌کند، بلکه وارد نسبتی مستقیم با خدا می‌شود. از قبله و تکبیر آغازین تا قیام، قرائت، رکوع، سجود، تشهد و سلام، هر جزء نماز قابلیت تأویل پیدا می‌کند. جهت بدن، محل نگاه، جایگاه دست‌ها و حرکت از ایستادن به خم‌شدن و سجده‌کردن برای او صرفا جزئیات مناسکی نیستند؛ هرکدام می‌توانند نحوه‌ای از عبودیت، معرفت یا نسبت انسان با مرتبهٔ الهی را نشان دهند. یکی از ویژگی‌های مهم این دو باب، همراهی مداوم فقه و عرفان است. ابن عربی اختلاف فقها را حذف نمی‌کند و نمی‌کوشد همهٔ آن‌ها را به یک حکم واحد فروبکاهد. در بسیاری از موارد، اختلاف ظاهری خود فرصتی برای آشکارکردن معانی باطنی متفاوت می‌شود. همین امر متن را پیچیده می‌کند، زیرا خواننده باید هم با زبان فقهی و اختلاف مذاهب آشنا باشد و هم با اصطلاحات عرفانی ابن عربی. اما همین ترکیب نشان می‌دهد که در دستگاه او عرفان قرار نیست جای شریعت را بگیرد؛ قرار است ابعاد معنایی‌ای را آشکار کند که عمل شرعی می‌تواند در خود حمل کند. باب ۶۹ از حیث حجم و تنوع مباحث یکی از بخش‌های مفصل این دوره از «فتوحات» است. ابن عربی از جماعت و امامت، قبله، قرائت، حرکات نماز و موقعیت‌های مختلف نمازگزار سخن می‌گوید و در هر مرحله میان حکم ظاهری و «اعتبار» عرفانی رفت‌وآمد می‌کند. گاه همین تأویل‌ها بسیار شخصی و وابسته به دستگاه خاص او دربارهٔ اسماء الهی، مراتب وجود و عبودیت‌اند؛ بنابراین نباید آن‌ها را با معنای مورد توافق همهٔ سنت‌های اسلامی یکی گرفت. اهمیت این دو باب در این است که یکی از بنیادهای اندیشهٔ ابن عربی را به‌وضوح نشان می‌دهند: تجربهٔ عرفانی لزوما جایی بیرون از عمل دینی آغاز نمی‌شود. حتی شستن دست، ایستادن رو به قبله یا گذاشتن پیشانی بر زمین می‌تواند، اگر در دستگاه او خوانده شود، به دانشی دربارهٔ موقعیت انسان در برابر خدا تبدیل شود. پرسش اصلی از اینجا شکل می‌گیرد: اگر هر حرکت ظاهری ظرف یک معنای باطنی باشد، آیا می‌توان یکی را بدون دیگری به‌درستی فهمید؟