کتاب ساختن

نگاه کردن به یک سبد حصیری آماده، یک مجسمه‌ی تراشیده شده یا یک بنای سنگی بزرگ، ما را دچار این خطای شناختی می‌کند که همه‌چیز با یک طرح ذهنی کامل شروع شده و ماده صرفا تسلیم اراده‌ی خالق خود بوده است. کتاب «ساختن (انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، هنر و معماری)» نوشته‌ی تیم اینگلد دقیقا همین پیش‌فرض دیرینه‌ی فرهنگ غربی را به چالش می‌کشد. اینگلد با نقد صریح نظریه‌ی ماده‌صورت‌گرایی ارسطویی، استدلال می‌کند که فرآیند خلق کردن، تحمیل یک‌طرفه‌ی فرم به توده‌ای بی‌جان و منفعل نیست. او نشان می‌دهد که یک سبدباف، نجار یا معمار در واقعیت عینی، با مواد و نیروهای طبیعی وارد گفتگو می‌شود. فرم نهایی نه از پیش تعیین شده، بلکه در طول مسیر و از دل مقاومت چوب، انعطاف حصیر و سنگینی سنگ متولد می‌شود. این انسان‌شناس بریتانیایی ترجیح می‌دهد به جای تمرکز بر شیء به عنوان یک محصول نهایی و منجمد، جریان مداوم ساختن را برجسته کند؛ فرآیندی زنده که در آن انسان و جهان مادی پا به پای هم پیش می‌روند.
برای گشودن لایه‌های عمیق‌تر این ایده، نویسنده ما را با مفهوم دانش عملی و دانستن از طریق ساختن مواجه می‌کند که تفاوت بنیادینی با نظریه‌پردازی‌های انتزاعی دارد. از نگاه تیموتی اینگلد در کتاب «ساختن» ما جهان را نه با نگاه کردن از دور و جمع‌آوری اطلاعات بی‌روح، بلکه با درگیر کردن دست‌ها، ابزارها و بدن خود با بافت مواد کشف می‌کنیم که او این رویکرد را مکاتبه با جهان می‌نامد. در این چشم‌انداز، باستان‌شناسی دیگر دانش نبش قبر کردن اشیاء مرده برای بازسازی گذشته نیست، بلکه دنبال کردن جریان زندگی موادی است که در طول زمان تغییر شکل داده‌اند. یک تکه سفال باستانی یا ابزار سنگی پیش‌ازتاریخ، پیش از آنکه یک داده‌ی آماری باشد، گواهی بر یک رابطه‌ی پویا میان انسان و محیط طبیعی در گذشته است. هنرمند و معمار نیز در این چرخه مهندسانی نیستند که نقشه‌ای بی‌نقص را روی زمین پیاده کنند؛ آن‌ها با باد، باران، جاذبه و خصلت‌های پیش‌بینی‌ناپذیر مواد دست‌وپنجه نرم می‌کنند و ساختن برای آن‌ها نوعی آزمایشگاه زنده برای یادگیری همیشگی است.
اینگلد مرزهای سنتی میان چهار قلمرو انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، هنر و معماری را برمی‌دارد تا جهان را نه به عنوان موزه‌ای از اشیاء صلب، بلکه به شکل اقیانوسی از مواد و نیروها بازتعریف کند. همه‌چیز در این عالم در حال دگرگونی و شدن است؛ سنگ‌ها می‌فرسایند، چوب‌ها پناهگاه حشرات می‌شوند و فلزات زنگ می‌زنند. وقتی انسان دست به طراحی معماری یا خلق اثر هنری می‌زند، در حقیقت مالک و حاکم مواد نیست، بلکه برای مدتی کوتاه مسیر این نیروهای طبیعی را تغییر می‌دهد یا با آن‌ها هم‌سفر می‌شود. کتاب ساختن تیموتی اینگلد یک متن نظری صرف برای ویترین کتابخانه‌ها نیست؛ بلکه دعوتی صمیمی و در عین حال ساختارشکن است تا تفکر انتزاعی را کنار بگذاریم، آستین‌ها را بالا بزنیم و دوباره به ارزش ابزارها، مهارت‌های بدنی و شعور پنهان در مواد بی‌جان احترام بگذاریم. کتاب «ساختن (انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، هنر و معماری)» دریچه‌ی جدیدی برای فهم ناگفته‌های فلسفه هنر و تجربه‌ی زیسته‌ی انسانی باز می‌کند و به ما یادآور می‌شود که حقیقت زندگی در خود مسیر شکل‌گیری پدیده‌ها نهفته است، نه در ایستگاه پایانی آن‌ها.