کتاب چهار نمایش نامه ی عروسکی ژاپنی

«چهار نمایش‌نامه‌ی عروسکی ژاپنی» خواننده را وارد جهانی می‌کند که در آن تراژدی اغلب از تقابل خیر و شر زاده نمی‌شود؛ مسئله این است که انسان میان دو تعهد هر دو معتبر گرفتار می‌شود. چیکاماتسو مونزائمون، مهم‌ترین نمایشنامه‌نویس تئاتر عروسکی ژاپن در دوره‌ی ادو، بارها شخصیت‌هایش را میان «گیری» وظیفه و الزام اجتماعی و «نینجو» احساس و میل انسانی قرار می‌دهد. فرد نمی‌تواند یکی را انتخاب کند بی‌آنکه چیزی اساسی را در دیگری نابود کند. بخش بزرگی از نیروی تراژیک نمایش‌های او از همین بن‌بست می‌آید، نه از دخالت تقدیری ماورایی. چیکاماتسو حدود ۱۳۰ نمایشنامه نوشت که بیشترشان برای تئاتر عروسکی ساخته شدند و بسیاری بعدها وارد سنت کابوکی نیز شدند. چیکاماتسو در روزگاری می‌نوشت که تئاتر عروسکی اوزاکا صورتی که بعدها بیشتر با نام بونراکو شناخته شد یکی از مهم‌ترین هنرهای نمایشی شهری ژاپن بود. متن در این سنت فقط دیالوگ نیست: روایت خوانده‌شده‌ی گوینده، موسیقی شامیسن و حرکت عروسک‌ها با یکدیگر اجرا را می‌سازند. بنابراین موقعیت‌هایی که روی صفحه گاه بسیار فشرده به نظر می‌رسند، برای اجرایی طراحی شده‌اند که حرکت، موسیقی و ریتم می‌توانند عاطفه‌ای را بسازند که کلمات به‌تنهایی منتقل نمی‌کنند. شناخت این ویژگی هنگام خواندن نمایشنامه‌ها اهمیت دارد؛ چیکاماتسو را نباید صرفا نمایشنامه‌نویسی در معنای اروپایی کلمه تصور کرد. یکی از نوآوری‌های مهم او توجه به زندگی مردم عادی است. تاجران، زنان روسپی، همسران، بدهکاران و خانواده‌های شهری به مرکز «نمایش‌های خانگی» یا sewamono می‌آیند. «خودکشی عاشقانه در سونزاکی» که نخستین‌بار در ۱۷۰۳ اجرا شد، از مهم‌ترین نمونه‌های این گونه است. در این نمایش‌ها پول، بدهی، آبرو، ازدواج و سلسله‌مراتب اجتماعی عناصر فرعی پیرنگ نیستند؛ نیروهایی واقعی‌اند که امکان انتخاب شخصیت‌ها را محدود می‌کنند. تراژدی درست در جایی ساخته می‌شود که احساس شخصی دیگر نمی‌تواند بدون برخورد با شبکه‌ی تعهدات اجتماعی راه خود را ادامه دهد. اما چیکاماتسو فقط نمایشنامه‌نویس زندگی روزمره نبود. نمایش‌های تاریخی یا jidaimono به او اجازه می‌دادند در مقیاسی بزرگ‌تر با وفاداری، جنگ و اقتدار سیاسی کار کند. «نبردهای کوکسینگا»، که در ۱۷۱۵ در اوزاکا به صحنه رفت و موفقیتی استثنایی یافت، نمونه‌ی شاخص این سوی کارنامه‌ی اوست. این تنوع نشان می‌دهد چرا کنار گذاشتن برچسب ساده‌ی «تراژدی عاشقانه» برای فهم چیکاماتسو ضروری است: همان تضاد میان خواست فرد، وفاداری و الزامات بیرونی می‌تواند هم در خانه‌ی یک تاجر رخ دهد و هم در جهانی شبه‌تاریخی و قهرمانانه. قدرت این نمایشنامه‌ها در ترکیب عاطفه‌ی شدید با ساختاری بسیار حساب‌شده است. چیکاماتسو شخصیت‌هایش را اخلاقا ساده نمی‌کند؛ آدم‌ها می‌توانند هم‌زمان وفادار، خودخواه، عاشق، مقروض و گرفتار قواعدی باشند که خودشان نیز در حفظ آن‌ها نقش داشته‌اند. در مقابل، بخشی از قراردادهای اجتماعی و نمایشی دوره‌ی ادو برای خواننده‌ی امروز نیازمند زمینه‌ی تاریخی است و برخی نقش‌های جنسیتی یا مناسبات مربوط به فحشا را نمی‌توان بدون توجه به فاصله‌ی تاریخی پذیرفت یا مستقیم به اکنون منتقل کرد. ترجمه‌ی فارسی «چهار نمایش‌نامه‌ی عروسکی ژاپنی» را مریم دادخواه برای نشر قطره انجام داده است. ارزش این مجموعه فقط در آشنایی با شکلی متفاوت از تئاتر نیست؛ چیکاماتسو مسئله‌ای آشنا را در جهانی بسیار دور طرح می‌کند: اگر جامعه و احساس هر دو از ما چیزی بخواهند که هم‌زمان نمی‌توان به آن‌ها وفادار ماند، انتخاب کردن هنوز به معنای آزاد بودن است؟