کتاب بیژن و منیژه

«بیژن و منیژه» رمانی از جعفر مدرس صادقی است که نشر مرکز نخستین چاپ آن را در سال ۱۳۸۷ منتشر کرد. عنوان کتاب بی‌درنگ داستان عاشقانهٔ مشهور شاهنامه را به ذهن می‌آورد، اما مدرس صادقی قصد بازنویسی روایت فردوسی را ندارد. نام «بیژن و منیژه» بیشتر افقی برای خواندن رمان می‌سازد: داستانی معاصر دربارهٔ عشقی قدیمی، بازگشت گذشته و آدم‌هایی که پس از سال‌ها درمی‌یابند خاطره الزاما همان چیزی نیست که زمانی اتفاق افتاده است. رمان با بازگشت اردلان به ایران آغاز می‌شود. او پس از بیست‌وهفت سال و در پی مرگ پدرش برگشته و دوباره با دوست قدیمی‌اش، راوی داستان، روبه‌رو می‌شود. این دیدار گذشته‌ای مشترک را نیز به اکنون می‌آورد؛ به‌خصوص خاطرهٔ هما، دختر دوران نوجوانی آن‌ها که اکنون با نام بنفشه در موقعیتی کاملا متفاوت ظاهر می‌شود. راوی نیز مسیر خاص خودش را پیموده است: از خانواده فاصله گرفته، زندگی مستقلی ساخته و در حاشیهٔ شهر کارگاه نجاری دارد. بازگشت اردلان باعث می‌شود آنچه ظاهرا پشت سر گذاشته شده بود دوباره وارد زندگی او شود. اما اهمیت «بیژن و منیژه» کمتر در این خلاصهٔ داستانی است تا در شیوه‌ای که مدرس صادقی گذشته و حال را روی هم می‌اندازد. روایت اول‌شخص است و واقعیت از صافی ذهن راوی عبور می‌کند. خاطره‌ها بی‌آنکه همیشه مرزی روشن با اکنون داشته باشند وارد روایت می‌شوند و برخی موقعیت‌ها کیفیتی شبیه رویا پیدا می‌کنند. کامران سپهران در نقدی بر کتاب، این ویژگی جهان داستانی مدرس صادقی را نوعی «رئالیسم رویایی» توصیف کرده است: با داستانی روبه‌رو هستیم که ظاهرا کاملا واقعی و روزمره است، اما هرچه پیش می‌رود قطعیت واقعیت در آن کمتر می‌شود. این ویژگی با نثر رمان پیوند مستقیم دارد. مدرس صادقی زبان را نمایشی نمی‌کند؛ جمله‌ها روان‌اند و روایت با ریتمی نسبتا تند پیش می‌رود. از همین سادگی برای ایجاد ابهام استفاده می‌شود. اطلاعات به‌ظاهر عادی، خاطره‌ای کوتاه یا جزئیاتی دربارهٔ یک شخصیت ممکن است بعدتر معنای دیگری پیدا کنند. نویسنده نیز علاقه‌ای ندارد همهٔ خلأها را با توضیح روان‌شناختی پر کند. آدم‌ها همیشه برای اعمالشان دلایل روشن و نهایی ارائه نمی‌کنند و بخشی از جذابیت یا حتی اضطراب رمان از همین امتناع از توضیح کامل می‌آید. عنوان شاهنامه‌ای اثر نیز در همین سطح کار می‌کند. رابطهٔ رمان با «بیژن و منیژه» فردوسی رابطهٔ اقتباس مستقیم نیست؛ بیشتر نوعی فاصله‌گذاری میان الگوی باشکوه عشق در روایت کلاسیک و صورت زمینی، نامطمئن و گاه مضحک آن در زندگی معاصر است. عشق در اینجا از گذر زمان، انتخاب‌های اشتباه، تغییر هویت و تفاوت میان آنچه به یاد می‌آوریم و آنچه واقعا رخ داده آسیب می‌بیند. این روش هم امتیاز کتاب است و هم ممکن است برای بعضی خوانندگان محدودیت آن باشد. «بیژن و منیژه» خوش‌خوان و روایی است، اما از شخصیت‌پردازی توضیحی و پاسخ‌دادن به همهٔ پرسش‌هایی که ایجاد می‌کند پرهیز دارد. کسی که انتظار داشته باشد تمام ابهام‌ها در پایان به قطعات یک معمای منظم تبدیل شوند ممکن است از این گشودگی ناراضی بماند. در مقابل، همین ناتمامی با مسئلهٔ اصلی کتاب سازگار است: گذشته وقتی بازمی‌گردد، نسخهٔ دست‌نخوردهٔ خودش نیست. شاید به همین دلیل انتخاب نام «بیژن و منیژه» بیش از آنکه ادعایی دربارهٔ شباهت دو داستان باشد، نوعی طعنه به خود خاطرهٔ عاشقانه است. عشق‌های قدیمی معمولا وقتی در ذهن ما باقی می‌مانند که زمان فرصت کرده باشد بخشی از واقعیتشان را پاک کند.