کتاب شاعری در هجوم منتقدان(نقد ادبی در سبک هندی)

سال ۱۳۴۰، محمدرضا شفیعی کدکنی در کتابخانهٔ آستان قدس رضوی به بیتی برمی‌خورد که برایش آشناست. شعر را پیش‌تر به نام شاعری معاصر خوانده بود، اما این‌بار همان بیت در تذکره‌ای قدیمی به نام حزین لاهیجی ثبت شده است. جست‌وجوی بیشتر نشان می‌دهد تعدادی از غزل‌هایی که با تغییر تخلص به نام آن شاعر معاصر منتشر شده و حتی تحسین نیما یوشیج را برانگیخته بودند، در واقع سروده‌های حزین‌اند. این ماجرا برای شفیعی کدکنی فقط کشف یک سرقت ادبی نیست. شاعر قرن دوازدهمی که زمانی در هند زیر تیغ یکی از مفصل‌ترین منازعات نقد شعر قرار گرفته بود، دو قرن بعد می‌توانست بی‌نام خود بازگردد و دوباره «تازه» به نظر برسد. «شاعری در هجوم منتقدان» از دل همین تناقض شکل می‌گیرد. کتاب که نخستین بار در ۱۳۷۵ منتشر شد، پژوهشی دربارهٔ شعر محمدعلی حزین لاهیجی و در سطحی گسترده‌تر، تاریخ نقد ادبی در دوره‌ای است که معمولا با عنوان سبک هندی یا طرز تازه شناخته می‌شود. شفیعی کدکنی زندگی و شعر حزین را بررسی می‌کند، اما مرکز ثقل پژوهش جای دیگری است: منتقدان چگونه شعر او را می‌خواندند، چه چیزهایی را خطا می‌دانستند و از خلال ایرادهای آنان چه تصویری از معیارهای زیبایی‌شناختی آن زمان می‌توان بازسازی کرد؟ به این معنا، موضوع کتاب به اندازه‌ای که «حزین» است، خود نهاد نقد شعر نیز هست. حزین پس از آشوب‌های ایران در اواخر دورهٔ صفوی سرانجام در هند اقامت کرد؛ محیطی که شعر فارسی در آن حیاتی گسترده داشت و هم‌زمان نقد و نظریهٔ شعر به درجه‌ای چشمگیر از ریزبینی رسیده بود. اختلافات حزین با محیط ادبی هند نیز به منازعات دامن زد. مشهورترین منتقد او سراج‌الدین علی‌خان آرزو بود که در «تنبیه‌الغافلین فی الاعتراض علی اشعار الحزین» صدها نکته دربارهٔ ابیات حزین مطرح کرد. پس از آن، رساله‌های دیگری در دفاع یا رد این انتقادها نوشته شد و شعر یک شاعر به میدان مباحثه‌ای چندنسلی دربارهٔ زبان و بلاغت تبدیل شد. شفیعی کدکنی این ایرادها را صرفا به عنوان حاشیه‌ای تاریخی نقل نمی‌کند. آنچه برای او اهمیت دارد، دستگاه نقدی پنهان پشت آنهاست. منتقدان دربارهٔ تناسب لفظ و معنا، سلامت استعمال، تازگی یا ابتذال مضمون، روابط اجزای تصویر، سرقت و توارد، کاربرد زبان روزمره و چیزی که خان آرزو «اولویت شاعری» می‌نامید بحث می‌کنند. گاهی ظرافت این نقدها شگفت‌آور است: یک کلمه به دلیل ناسازگاری با شبکهٔ تداعی‌های بیت محل اعتراض قرار می‌گیرد یا رابطهٔ دو تصویر با دقتی بررسی می‌شود که نشان می‌دهد نقد سبک هندی فقط مجموعه‌ای از پسندهای ذوقی و پراکنده نبوده است. اما همین حساسیت افراطی مسئله‌ای دیگر می‌سازد. وقتی شعر زیر فشار شبکه‌ای فزاینده از قواعد، مناسبات و امکان‌های اعتراض قرار گیرد، شاعر چگونه می‌تواند حرکت کند؟ عنوان «شاعری در هجوم منتقدان» دقیقا این وضعیت را ثبت می‌کند. شفیعی کدکنی نه تمام اعتراض‌های منتقدان را بی‌اعتبار می‌داند و نه حزین را شاعری مصون از ضعف معرفی می‌کند. جذابیت پژوهش در داوری میان این دو سوی مناقشه است: او گاه دقت خان آرزو را تحسین می‌کند و گاه نشان می‌دهد چگونه نظام نقد ممکن است منطق خاص تخیل شاعرانه را قربانی معیارهایی بیش از حد محدود کند. این کتاب در کارنامهٔ شفیعی کدکنی نیز جای مشخصی دارد. در کنار آثاری مانند «شاعر آینه‌ها» دربارهٔ بیدل و پژوهش‌های او دربارهٔ صور خیال و تحول شعر فارسی، «شاعری در هجوم منتقدان» نشان‌دهندهٔ علاقهٔ پایدار او به طرز هندی و سازوکارهای تاریخی تغییر ذوق ادبی است. امتیاز روش او ترکیب متن‌خوانی نزدیک با تاریخ ادبیات و تاریخ نقد است؛ شعر جدا از محیطی که آن را پسندیده یا طرد کرده خوانده نمی‌شود. البته کتاب بیش از پانصد صفحه است و انبوه نقل‌ها، رساله‌های جدلی و ریزه‌کاری‌های بلاغی آن برای خواننده‌ای که فقط خواهان معرفی شعر حزین باشد سنگین خواهد بود. تمرکز بر مناقشات فنی نیز گاه زمینه‌های اجتماعی بزرگ‌تر حضور زبان فارسی در هند را به حاشیه می‌برد. اما همین تفصیل، اثر را به سندی مهم دربارهٔ فرهنگی ادبی تبدیل کرده که در آن یک بیت می‌توانست موضوع چند صفحه محاکمه شود. ماجرای کتابخانهٔ مشهد معنای دیگری هم پیدا می‌کند: شعری که منتقدان روزگار خودش آن را تا مرز یک کلمه و یک نسبت بلاغی بازجویی کرده بودند، قرن‌ها بعد بدون نام شاعر توانست دوباره شنونده را غافلگیر کند. گاهی تاریخ ذوق از تاریخ حکم‌هایی که دربارهٔ شعر صادر شده‌اند طولانی‌تر است.