کتاب شخصیت شناسی زنان در قصه های فولکلوریک

در بسیاری از قصه‌های پریان، زن نه در حاشیه‌ی ماجرا، بلکه در دل آن ایستاده است؛ در حالی که زنان واقعی همان روزگارها معمولا چنین جایگاهی نداشتند. همین ناهم‌خوانی نقطه‌ی شروع کتاب «شخصیت‌شناسی زنان در قصه‌های فولکلوریک» نوشته‌ی پرستو پنجه‌شاهی است. فولکلور یعنی دانش و ادب مردم، شامل قصه‌ها، ترانه‌ها، باورها و آیین‌هایی است که بی‌واسطه‌ی نهادهای رسمی میان مردم دست‌به‌دست شده‌اند و این کتاب یکی از شاخه‌های آن، یعنی قصه‌های عامیانه و پریان را برای بررسی برگزیده است. نویسنده این قصه‌ها را فقط روایت‌هایی برای سرگرمی یا شب‌نشینی‌های خانوادگی نمی‌بیند، بلکه آن‌ها را متنی می‌داند که می‌شود از خلال‌شان درباره‌ی نگاه مردم به زن پرسید: چرا شخصیت زن در این روایت‌ها چنین تصویر می‌شود و این تصویر چه نسبتی با زندگی اجتماعی آن دوران دارد؟ خواننده به بازخوانی قصه‌هایی دعوت می‌شود که شاید بارها شنیده باشد، اما کمتر از این زاویه به آن‌ها نگریسته است.
قصه‌های پریان به ادبیات شفاهی، فولکلور یا ادبیات مردمی تعلق دارند؛ گونه‌ای از روایت که در برابر ادبیات رسمی و نخبه‌پسند قرار می‌گیرد. این قصه‌ها را نخبگان تحصیل‌کرده ننوشته‌اند، بلکه مردم عادی نسل‌به‌نسل نقل کرده‌اند و به همین دلیل بیش از متن‌های رسمی، حامل باورها، آرزوها و تصورات جمعی‌اند. در چنین چارچوبی قصه فقط یک متن ادبی نیست و می‌تواند سندی از ذهنیت مردمی هم به شمار بیاید که آن را ساخته و نگه داشته‌اند. پنجه‌شاهی از همین ظرفیت بهره می‌گیرد و توضیح می‌دهد که شخصیت زن در ادبیات فولکلور به شکلی متضاد با واقعیت‌های زمانه‌ی خود ظاهر می‌شود؛ انگار قصه‌گو از روزگاری حرف می‌زند که هنوز روابط زورمندانه شکل نگرفته بود. به باور او این ادبیات زن را می‌ستاید و او را در جایگاهی می‌نشاند که جامعه‌ی واقعی کمتر به او می‌داد... پس شخصیت‌های زن قصه‌ها را باید هم در متن روایت خواند و هم در برابر زمینه‌ی اجتماعی‌شان.
این ستایش در قصه‌ها معمولا مستقیم بیان نمی‌شود و از راه نمادها منتقل می‌گردد؛ به همین سبب بخش مهمی از کار کتاب، خواندن همین سمبل‌هاست؛ تصویرهایی که برای نشان دادن زنان و وضعیت اجتماعی‌شان به کار رفته‌اند، در این نگاه به دو مفهوم دیگر پیوند می‌خورند که در سراسر بحث حضور دارند: مناسک گذر و کمال‌یابی.
مناسک گذر به آیین‌ها و مرحله‌هایی اشاره دارد که آدمی را از یک وضعیت زندگی به وضعیتی دیگر می‌رساند و کمال‌یابی یعنی رسیدن به پختگی و تمامیت شخصیت. وقتی شخصیت زن در قصه با این مفاهیم خوانده شود، آزمون‌ها و دگرگونی‌هایی که بر او می‌گذرد فقط پیش‌برنده‌ی پیرنگ نیست و می‌تواند نشانه‌ی حرکتی درونی و اجتماعی هم باشد. دوگانه‌ی زن ستایش‌شده در قصه و زن واقعی در جامعه، به این ترتیب به محور اصلی کتاب تبدیل می‌شود و بحث را از توصیف صرف شخصیت‌ها فراتر می‌برد.
«شخصیت‌شناسی زنان در قصه‌های فولکلوریک» پژوهشی است که در مرز ادبیات، فرهنگ عامه و مطالعات زنان حرکت می‌کند و قصه‌ها را از زاویه‌ی شخصیت زن بررسی می‌کند، نه از زاویه‌ی حوادث و پیرنگ و با تکیه بر مفاهیمی مانند نماد، مناسک گذر و کمال‌یابی، تصویر زن را در قصه‌های عامیانه در پیوند با وضعیت اجتماعی او بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که قصه‌ها چگونه می‌توانند درباره‌ی نگاه یک جامعه به زنان اطلاعات بدهند.