کتاب سلوک الملوک

«سلوک‌الملوک» رساله‌ای است در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی و فقه سیاسی اسلامی که به قلم فضل‌الله بن روزبهان خنجی اصفهانی معروف به خواجه ملا نوشته شده است. این اثر در سال ۹۲۰ هجری قمری، در بستری تاریخی حساس و در شهر بخارا تألیف شده؛ دوره‌ای که با فروپاشی حکومت تیموریان و برآمدن دولت صفوی همراه بود. خنجی که عالمی اهل سنت و پیرو مذهب شافعی بود، پس از این تحولات به ماوراءالنهر پناه برد و رساله‌ی خود را به درخواست عبیدالله‌خان ازبک، حاکم آن سرزمین نگاشت. هدف او فراهم‌آوردن راهنمایی عملی و شرعی برای اداره‌ی حکومتی بود که بتواند بر پایه‌ی موازین شریعت بنا شود، در روزگاری که مسئله‌ی مشروعیت قدرت سیاسی و نسبت آن با دین، اهمیتی ویژه یافته بود.
ساختار کتاب که در قالب یک دیباچه، مقدمه و پانزده باب تنظیم شده، بازتاب‌دهنده‌ی نگاهی نظام‌مند به مسئله‌ی حکمرانی است. نویسنده در بخش‌های آغازین به شرایط مشروعیت سلطنت و امامت می‌پردازد و سپس به‌تدریج وارد جزئیات اداره‌ی کشور می‌شود؛ از تشکیلات قضایی و نحوه‌ی انتصاب قاضیان گرفته تا مسائل مالی همچون خراج، جزیه، زکات و مدیریت بیت‌المال.
بخشی دیگر از رساله به احکام مربوط به جنگ، صلح و رابطه با مخالفان حکومت اختصاص دارد و در پایان نیز نویسنده به جنبه‌های اخلاقی زمامداری بازمی‌گردد؛ مباحثی چون ضرورت مشورت حاکم با علما، رعایت انصاف در برخورد با رعیت و پرهیز از ستم. آنچه در سراسر این ابواب پیوسته تکرار می‌شود، این ایده‌ی محوری است که قدرت سیاسی، جدا از پایبندی به عدالت و شریعت، فاقد مشروعیتی پایدار خواهد بود؛ از این منظر حاکم صرفا دارنده‌ی زور و اقتدار نیست، بلکه در برابر دین و جامعه مسئولیتی اخلاقی و شرعی بر عهده دارد.
از نظر نسبت با دیگر آثار مشابه «سلوک‌الملوک» را باید در امتداد سنت دیرینه‌ی اندرزنامه‌نویسی و سیاست‌نامه‌نگاری ایرانی-اسلامی قرار داد؛ سنتی که پیش‌تر آثاری چون سیاست‌نامه‌ی خواجه نظام‌الملک نیز در آن جای می‌گیرند. با این حال خنجی در تدوین مباحث خود بیش از هر منبع دیگری از الأحکام السلطانیه‌ی ماوردی بهره برده و رگه‌هایی از تأثیرپذیری از آثار غزالی نیز در کتاب او دیده می‌شود. این پیوند میان فقه سیاسی کلاسیک اهل سنت و سنت بومی اندرزنامه‌نویسی، جایگاه ویژه‌ای به این رساله در مطالعات تاریخ اندیشه‌ی سیاسی می‌بخشد؛ به‌ویژه از آن رو که کتاب در نقطه‌ی عطفی نوشته شده که در آن منازعه‌ی میان دولت نوپای صفوی و قدرت‌های ازبک بر سر مشروعیت مذهبی و سیاسی در جریان بود.