کتاب راهنمای تئوری انتخاب برای اعتیاد

اعتیاد در کتاب «راهنمای روان‌شناسی تئوری انتخاب برای اعتیاد» نوشته‌ی مایک رایس صرفا یک وابستگی شیمیایی یا اختلال رفتاری ساده نیست؛ بیشتر شبیه تلاشی ناامیدانه برای زنده ماندن روانی است. رایس که سال‌ها در حوزه‌ی درمان سوءمصرف مواد و واقعیت‌درمانی فعالیت کرده، به‌جای آن‌که فرد درگیر اعتیاد را موجودی شکست‌خورده، بیمار فاقد اراده یا قربانی کامل ژنتیک معرفی کند، مسئله را در چارچوب تئوری انتخاب ویلیام گلاسر توضیح می‌دهد؛ یعنی این ایده که انسان‌ها، حتی در مخرب‌ترین رفتارهایشان، در حال تلاش برای ارضای نیازهای اساسی خود هستند. به همین دلیل، اعتیاد در این کتاب بیشتر یک «انتخاب ناکارآمد برای بقا» است تا صرفا یک انحراف اخلاقی یا بیماری لاعلاج و درمانگر در اینجا قرار نیست نقش پلیس یا نجات‌دهنده را بازی کند؛ قرار است کمک کند فرد بفهمد دقیقا چه چیزی در زندگی‌اش آن‌قدر خالی، دردناک یا بی‌معنا شده که مواد، الکل، قمار، رابطه‌های وسواسی یا حتی اعتیاد به اینترنت، تبدیل به تنها راه تحمل زندگی شده‌اند.
یکی از بخش‌های مهم کتاب، توضیح رابطه‌ی میان اعتیاد و پنج نیاز اساسی انسان در تئوری انتخاب است: بقا، عشق و تعلق، قدرت، آزادی و تفریح. مایک رایس بارها نشان می‌دهد که بسیاری از افراد گرفتار اعتیاد، در واقع در یکی یا چند مورد از این نیازها دچار شکست مزمن شده‌اند. برای مثال، کسی که در رابطه‌های عاطفی احساس طردشدگی می‌کند، ممکن است در مصرف مواد، نوعی احساس تعلق یا آرامش موقت پیدا کند. فردی دیگر شاید از طریق الکل یا رفتارهای اجباری، حس قدرت و کنترل را تجربه کند؛ چیزی که در زندگی واقعی از او گرفته شده است. رایس توضیح می‌دهد که چرا مواد مخدر یا رفتارهای اعتیادی، در کوتاه‌مدت واقعا «کار می‌کنند». آن‌ها درد را کمتر می‌کنند، اضطراب را آرام می‌کنند، یا احساس خلأ را موقتا می‌پوشانند. اما مشکل از جایی شروع می‌شود که این راه‌حل موقت، کم‌کم تمام فضای روانی فرد را اشغال می‌کند. در مفهومی که گلاسر آن را دنیای کیفی (Quality World) می‌نامد، ماده‌ی مخدر یا رفتار اعتیادی به مرکز اصلی معنا تبدیل می‌شود و بقیه‌ی عناصر زندگی خانواده، شغل، صمیمیت، هدف و هویت آرام‌آرام به حاشیه رانده می‌شوند.
مایک رایس در بخش درمان، تمرکز را از کنترل بیرونی و اجبار برمی‌دارد و به سمت مسئولیت‌پذیری و انتخاب آگاهانه می‌برد. این شاید مهم‌ترین تفاوت کتاب با بسیاری از رویکردهای سنتی درمان اعتیاد باشد. در اینجا درمانگر قرار نیست مدام درباره‌ی گذشته، آسیب‌ها یا شکست‌های قدیمی کاوش کند تا مراجع را متقاعد به تغییر کند. تأکید اصلی روی زمان حال است؛ روی این‌که فرد اکنون چه می‌خواهد، چه کاری انجام می‌دهد و آیا رفتار فعلی او را به خواسته‌های واقعی‌اش نزدیک می‌کند یا نه. رایس قدم‌به‌قدم نشان می‌دهد که چطور درمانگر باید بدون تحقیر، تهدید یا نصیحت مستقیم، به فرد کمک کند خودش ناکارآمد بودن انتخاب‌هایش را ببیند. نکته‌ی جالب اینجاست که کتاب بارها روی این موضوع تأکید می‌کند که بسیاری از افراد معتاد، سال‌ها زیر فشار قضاوت، شرم و اجبار زندگی کرده‌اند و دقیقا همین احساس بی‌ارزشی، آن‌ها را بیشتر به سمت رفتار اعتیادی هل داده است، بنابراین تغییر واقعی، زمانی اتفاق می‌افتد که فرد دوباره احساس کند هنوز توان انتخاب دارد و می‌تواند بخشی از کنترل زندگی‌اش را پس بگیرد. این نگاه، فضای کتاب را انسانی‌تر می‌کند؛ چون فرد درگیر اعتیاد را فقط مجموعه‌ای از علائم و خطاها نمی‌بیند.
بخش قابل‌توجهی از «راهنمای روان‌شناسی تئوری انتخاب برای اعتیاد» به خانواده‌ها و اطرافیان افراد درگیر اعتیاد اختصاص دارد. رایس توضیح می‌دهد که کنترل کردن، تعقیب کردن، تهدید یا نجات دادن افراطی، معمولا اعتیاد را پیچیده‌تر می‌کند. او مفهوم «کنترل بیرونی» را یکی از ریشه‌های تخریب رابطه‌ها می‌داند؛ یعنی همان تلاشی که افراد برای تغییر دادن اجباری یکدیگر انجام می‌دهند. به همین دلیل، کتاب فقط برای درمانگران یا افراد وابسته به مواد نوشته نشده، بلکه برای خانواده‌هایی هم کاربرد دارد که سال‌ها میان خشم، ترحم، احساس گناه و درماندگی گیر افتاده‌اند. لحن کتاب در این بخش‌ها واقع‌گرایانه است و سعی نمی‌کند تغییر را ساده نشان دهد. اعتیاد در نگاه رایس، یک تصمیم لحظه‌ای نیست که با اراده‌ی ناگهانی حل شود؛ بلکه الگویی ریشه‌دار از ارضای نیازهاست که باید آرام‌آرام جایگزین شود. به همین خاطر، کتاب مدام روی ساختن رابطه‌های سالم، افزایش خودآگاهی، پذیرش مسئولیت فردی و یافتن منابع واقعی رضایت در زندگی تأکید می‌کند.