کتاب نردبان خرد

«نردبان خرد» تالیف میرزا محمدحسین‌خان فروغی، ملقب به ذکاءالملک اول، است که محمدجواد احمدی‌نیا آن را براساس نسخه‌ چاپ سنگی ربیع‌الاول ۱۳۱۷ قمری بازخوانی و ویرایش کرده است. میرزا محمدحسین‌خان فروغی از رجال صاحب علم و معرفت و ادب در دوره‌ی قاجار است که در اشعار و نوشته‌های خود به «ادیب» تخلّص می‌کرد. لقب فروغی را ناصرالدین شاه به او داد. او پدر محمدعلی فروغی، ادیب و سیاست‌مدار نامدار، و ابوالحسن فروغی، روشن‌فکر و نواندیش دینی است. محمّدحسین فروغی استاد ادبیات فارسی مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران و موسس روزنامه‌ی «تربیت» اولین روزنامه‌ی غیردولتی در داخل ایران بود. در مقدمه‌ها و پیشگفتارهای مفصل کتاب نردبان خرد، جایگاه فروغی در تاریخ فرهنگی عصر ناصری و مظفری، نقش او در تأسیس و اداره‌ی روزنامه‌ی تربیت، ارتباطش با صنعت چاپ و نشر و نگاهش به اصلاحات فکری و اجتماعی شرح داده شده است. درباره‌ی سرگذشت نسخه‌ی اصلی نردبان خرد، شیوه‌ی چاپ، وضعیت نسخه‌ی سنگی، افتادگی‌ها و نحوه‌ی بازچاپ امروزی آن نیز در مقدمه توضیح داده شده است. در ادامه، احمدی‌نیا چگونگی بازچاپ امروزی را ضمن وفاداری به نسخه‌ی اصلی شرح داده است. او برای رفع ابهام‌ها و دشواری‌های خوانش، زیرنویس‌ها و توضیحاتی در قلاب افزوده و اصول نگارشی جدید را اعمال کرده است تا متن برای مخاطب امروز روشن‌تر شود.
این کتاب روایت حکایت‌هایی اخلاقی به یادگار مانده از ادبیات دوره‌ی قاجار است؛ حکایت‌هایی که فروغی با الهام از اثری منسوب به فرانسوا فنلون و با نثری آهنگین و آگاهانه آن‌ها را مطابق فرهنگ ایرانی بازنویسی کرده است. متن اصلی کتاب شامل ۲۶ حکایت در اثر فنلون بوده که در نسخه‌ی فارسی فروغی به‌ سبب افتادگی نسخه، ۲۲ حکایت باقی مانده و در این چاپ ۲۱ حکایت کامل آمده است. حکایت‌ها با ساختاری شبیه کلیله‌ودمنه، از زبان حیوانات و گاه موجودات خیالی روایت می‌شوند و هر کدام عنوانی اخلاقی و توضیحی دارند؛ مثلا گفت و شنید زنبور عسل و مگس (درباره‌ی غرور و تندخویی). در حکایت «اژدها و روباه» دو روباه چاپلوس با تملق، اعتماد اژدهای نگهبان گنج را جلب می‌کنند، او را می‌کشند و گنج را می‌ربایند، اما هنگام تقسیم مال به جان هم می‌افتند و هر دو نابود می‌شوند؛ روباه در لحظه‌ی مرگ به انسانی که از کنارشان می‌گذرد می‌گوید شما هم برای پول با برادران خود می‌ستیزید و خون می‌ریزید؟ نثر کتاب آگاهانه به سنت نثر متکلف و آهنگین قاجاری نزدیک است و اما با ویرایش و زیرنویس‌های گردآورنده‌ی کتاب برای خواننده‌ی امروزی نیز قابل فهم استفاده است.
«نردبان خرد» کتابی جالب برای خوانندگان علاقمند به حکایت‌های اخلاقی و منبعی قابل اتکا برای پژوهش‌گران ادبی نثر دوره‌ی قاجار است.