کتاب خاطرات مثلث طلایی

پلیسی که قرار است حقیقت را کشف کند، خود در موقعیتی قرار می‌گیرد که دیگر نمی‌تواند به واقعیت آنچه می‌بیند و به یاد می‌آورد اطمینان داشته باشد. شهری آسیب‌دیده از جنگ، ساختمان‌هایی ویران، زنانی گرفتار خشونت و پزشکی که آزمایش‌های هولناک انجام می‌دهد، عناصر جهانی هستند که در آن مرز میان تحقیق جنایی، خاطره و خیال پیوسته جابه‌جا می‌شود. آلن رب‌گری‌یه در رمان «خاطرات مثلث طلایی»، با ترجمه پرویز شهدی و انتشار از سوی نشر افکار، خواننده را وارد چنین جهانی می‌کند. این رمان که نخستین بار در سال ۱۹۷۸ به زبان فرانسوی منتشر شد، از آثار دوره متأخر نویسنده و یکی از تجربه‌های پیچیده او در گسستن از قراردادهای متعارف داستان‌گویی است. در نخستین خوانش، «خاطرات مثلث طلایی» به داستانی جنایی شباهت دارد. نشانه‌های وقوع جرم، بازجویی، زندان و شخصیت‌هایی که هویت و انگیزه‌شان کاملا روشن نیست، انتظار کشف حقیقت را برمی‌انگیزند. اما این انتظار بارها با مانع روبه‌رو می‌شود. صحنه‌ها تغییر می‌کنند، تصاویر آشنا در موقعیت‌هایی متفاوت بازمی‌گردند و اطلاعات تازه الزاما ابهام‌های پیشین را برطرف نمی‌کنند. رب‌گری‌یه در گفت‌وگویی هنگام انتشار کتاب توضیح داده بود برخلاف داستان پلیسی سنتی، که قطعات پراکنده را سرانجام در نظمی واحد جای می‌دهد، رمان او به پراکندگی معنا می‌انجامد. بنابراین سردرگمی خواننده صرفا پیامد دشواری متن نیست؛ با طرح روایی اثر ارتباط دارد. خوانش دوم از همین‌جا آغاز می‌شود: شاید موضوع اصلی رمان، خود فرایند ساختن داستان باشد. رب‌گری‌یه بخش‌هایی از نوشته‌های پیشین خود، از جمله «اسیر زیبا» را در ترکیبی تازه به کار گرفته و روایت را از قطعاتی ساخته است که همیشه به رابطه‌ای پایدار تن نمی‌دهند. تکرار اشیا، حرکت نگاه بر سطوح و بدن‌ها و بازگشت وضعیت‌هایی مشابه، نوعی نظم تصویری پدید می‌آورند که لزوما با ترتیب زمانی رویدادها منطبق نیست. خواننده به‌جای دنبال‌کردن صرف سرنوشت شخصیت‌ها، ناچار می‌شود به چگونگی شکل‌گیری و دگرگونی صحنه‌ها توجه کند. در چنین ساختاری، جزئیاتی که ابتدا حاشیه‌ای به نظر می‌رسند، ممکن است در بازگشتی دیگر اهمیت پیدا کنند. خود عنوان نیز این بی‌ثباتی را تقویت می‌کند. رب‌گری‌یه در توضیح «مثلث طلایی» از تداعی‌های هندسی، اسطوره‌ای و جنسی سخن گفته و امکان داده است این نام به معبدی مذهبی، مکانی برای لذت‌جویی یا سازمانی مخفی اشاره داشته باشد. هیچ‌یک از این امکان‌ها به‌تنهایی تمام جهان رمان را توضیح نمی‌دهد. از این منظر، عنوان به خواننده وعده کشف مکانی معین نمی‌دهد، بلکه شبکه‌ای از ارتباط‌ها را پیش‌روی او می‌گذارد که در طول خواندن تغییر می‌کنند. بااین‌حال، پیچیدگی فرمی کتاب نباید جنبه آزارنده تصاویر آن را از نظر دور کند. حضور مکرر خشونت جنسی، شکنجه و تبدیل بدن زنان به موضوع نگاه و خیال، پرسشی جدی درباره رابطه زیبایی‌شناسی و اخلاق پیش می‌کشد. می‌توان این تصاویر را افشاگر سازوکارهای سلطه و کلیشه‌های خیال‌پردازی مردانه دانست، اما این تفسیر به‌خودی‌خود نگرانی درباره بازتولید همان تصاویر را برطرف نمی‌کند. قدرت تجربه‌گرایی رب‌گری‌یه نیز دقیقا از چنین نقدی مصون نیست. «خاطرات مثلث طلایی» خواندنی آسان یا آرامش‌بخش نیست و برای مخاطبی که از رمان انتظار پیشرفت روشن حوادث و پاسخ‌گویی به پرسش‌های داستانی دارد، ممکن است تجربه‌ای فرساینده باشد. اما برای علاقه‌مندان رمان نو، ادبیات تجربی و نسبت روایت با تصویر، امکان مواجهه با مسئله‌ای متفاوت فراهم می‌کند: وقتی داستان دیگر نمی‌خواهد همه اجزایش را در معنایی نهایی گرد آورد، خواننده چگونه میان آنچه دیده، آنچه تصور کرده و آنچه متن واقعا گفته است تمایز می‌گذارد؟ این پرسش حتی پس از پایان خواندن نیز می‌تواند گشوده بماند.