کتاب اون آقا و اون خانم

ژان‌پی‌یر مارتینز پیش از آنکه نمایشنامه‌نویس شود، مسیر نامعمولی را طی کرده بود: ادبیات انگلیسی و اسپانیایی خوانده بود، در زبان‌شناسی و نشانه‌شناسی کار کرده بود، اقتصاد و فیلمنامه‌نویسی آموخته بود و سال‌ها به‌عنوان نشانه‌شناس تبلیغات و نویسندهٔ تلویزیونی فعالیت داشت. این سابقه برای فهم «اون آقا و اون خانم» بی‌اهمیت نیست. نمایشنامه بیش از آنکه بر حادثه‌ای بزرگ بنا شود، بر سوءتفاهم‌های کوچک زبان، فاصلهٔ میان آنچه گفته می‌شود و آنچه شنیده می‌شود، و شکست مکرر ارتباط میان دو آدم متمرکز است. عنوان اصلی اثر «Elle et Lui» است؛ نمایشنامه‌ای که مارتینز آن را در ژوئیهٔ ۲۰۰۳ نوشت و نخستین اجرای آن در مه ۲۰۰۴ در فونتنه-سو-بوآ صورت گرفت. اثر برای دو بازیگر، یک زن و یک مرد، نوشته شده و نویسنده آن را «کمدی اسکچ‌ها دربارهٔ زندگی دونفره» و هم‌زمان نوعی «مونولوگ تعاملی» می‌نامد. این تعبیر دوم کلید فهم نمایشنامه است: دو نفر ظاهرا مدام با هم حرف می‌زنند، اما گفت‌وگو اغلب به برخورد دو تک‌گویی تبدیل می‌شود. هرکس چیزی می‌گوید، دیگری آن را از پشت نیازها، ترس‌ها و پیش‌فرض‌های خودش می‌شنود. نمایشنامه از مجموعه‌ای از صحنه‌های کوتاه ساخته شده است؛ از شب عروسی و خرابی تلویزیون تا پا گذاشتن به میانسالی، خاطرات مشترک، ترس از پیری، غیبت، مرگ و حتی مسئلهٔ اثاث خانه. در نسخهٔ کامل اثر، هفده بخش یا اسکچ کنار هم قرار گرفته‌اند. این صحنه‌ها روایت خطی یک ازدواج را به معنای کلاسیک نمی‌سازند؛ بیشتر قطعاتی از زندگی مشترک‌اند که وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویری از فرسودگی، صمیمیت، آزار متقابل و وابستگی دو انسان به یکدیگر شکل می‌دهند. همین ساختار اپیزودیک اجازه می‌دهد لحن نمایش از شوخی سبک به تلخی، و از امر پیش‌پاافتاده به اضطرابی وجودی تغییر کند. مارتینز خودش تأکید کرده که قصدش صرفا ساختن مجموعه‌ای از شوخی‌های کلیشه‌ای دربارهٔ «تفاوت زن و مرد» نبوده است. مسئلهٔ اصلی برای او تنهایی است. انسان وارد رابطه می‌شود چون امیدوار است دیگری او را بفهمد، اما نزد مارتینز همین امید دائما ناکام می‌ماند. آزادی گفت‌وگو در رابطهٔ نزدیک، که باید امکان فهم بیشتری ایجاد کند، گاهی به بی‌رحمی بیشتری منجر می‌شود. آدم‌ها در برابر غریبه‌ها مودب‌ترند؛ در خانه می‌توانند دقیقا همان چیزی را بگویند که بیشترین آسیب را می‌زند. صمیمیت هم پناه است، هم خطر. طنز نمایش از همین تضاد نیرو می‌گیرد. بسیاری از صحنه‌ها با دعواهای کوچک، سوءبرداشت، دروغ‌های کم‌اهمیت یا تفاوت عادت‌ها آغاز می‌شوند، اما زیر آنها مسئله‌ای جدی‌تر دیده می‌شود: آیا دو نفر پس از سال‌ها زندگی مشترک واقعا یکدیگر را می‌شناسند؟ یا رابطه بر مجموعه‌ای از تصورات تقریبا مفید دربارهٔ طرف مقابل دوام می‌آورد؟ مارتینز حتی عشق را با نوعی «سوءتفاهم شیرین» پیوند می‌دهد و می‌پرسد شاید شناخت کامل دیگری، به جای تقویت عشق، آن را از بین ببرد. این اثر در کارنامهٔ مارتینز نمایندهٔ بخشی از تئاتر اوست که بر امکانات کم، گفت‌وگوی سریع و موقعیت‌های قابل اجرای دو نفره تکیه دارد. نمایشنامه‌های او در کشورهای مختلف اجرا شده‌اند و خود «Elle et Lui» نیز بنا بر اطلاعات رسمی نویسنده در فرانسه، بلژیک، بلغارستان، لوکزامبورگ، مقدونیه، اروگوئه، هنگ‌کنگ و ایران روی صحنه رفته است. اجرای ایرانی نیز پیش از انتشار ترجمهٔ فعلی سابقه داشته است. محدودیت نمایشنامه نیز از همان فرم اسکچ‌گونه‌اش می‌آید. چون صحنه‌ها باید سریع عمل کنند، گاهی شخصیت‌ها بیشتر حامل یک وضعیت یا شوخی‌اند تا آدم‌هایی با تاریخ روان‌شناختی پیچیده. برخی موقعیت‌ها نیز ناگزیر به کلیشه‌های شناخته‌شده دربارهٔ زندگی مشترک نزدیک می‌شوند. تفاوت اثر با کمدی‌های سطحی زن و مرد زمانی آشکار می‌شود که مارتینز اجازه می‌دهد شوخی کمی بیشتر ادامه پیدا کند و به جایی برسد که دیگر خنده کاملا راحت نیست. آنجا معلوم می‌شود دعوا بر سر تلویزیون یا مبلمان شاید فقط شکل کوچک‌تر پرسشی قدیمی باشد: دو انسان تا چه حد می‌توانند واقعا به دیگری نزدیک شوند؟ «اون آقا و اون خانم» دربارهٔ عشق به معنای رمانتیک آن حرف زیادی نمی‌زند. بیشتر به چیزی نگاه می‌کند که پس از فروکش کردن شور اولیه باقی می‌ماند: دو نفر، یک فضای مشترک، سال‌هایی که گذشته‌اند، جمله‌هایی که هزار بار گفته شده‌اند و سکوت‌هایی که معنای خودشان را پیدا کرده‌اند. شاید رابطه زمانی به آزمون واقعی خود می‌رسد که دیگر حرف تازه‌ای باقی نمانده، اما هنوز کسی هست که همان حرف‌های قدیمی را بشنود.