کتاب رهایی از افسردگی

«رهایی از افسردگی» نوشته‌ی ریچارد اوکانر، روان‌درمانگر آمریکایی، کتابی درباره‌ی افسردگی و الگوهایی است که ممکن است حتی پس از کاهش علائم، فرد را در معرض بازگشت بیماری نگه دارند. نخستین ویرایش کتاب در سال ۱۹۹۷ از سوی لیتل، براون منتشر شد؛ ویرایش دوم در ۲۰۱۰ و نسخه‌ای کاملا بازنگری‌شده نیز در ۲۰۲۱ توسط لیتل براون اسپارک انتشار یافت. اوکانر سال‌ها مدیر اجرایی یک مرکز غیرانتفاعی خدمات خانواده و سلامت روان در کنتیکت بوده و دکترای خود را از دانشگاه شیکاگو گرفته است. هسته‌ی فکری کتاب در تعبیر خاص اوکانر از «انجام دادن افسردگی» قرار دارد. منظور او این نیست که فرد افسرده آگاهانه بیماری خود را انتخاب می‌کند. استدلالش این است که زندگی طولانی با افسردگی می‌تواند مجموعه‌ای از عادت‌های فکری، عاطفی و رفتاری پدید آورد که به‌تدریج چنان خودکار می‌شوند که شخص آنها را بخشی از شخصیت خود می‌پندارد: عقب‌نشینی از دیگران، سرکوب هیجان، خودانتقادی، انتظار شکست، دشواری در دریافت لذت و رفتارهایی که ناخواسته ناامیدی را بازتولید می‌کنند. اوکانر افسردگی را حاصل یک علت واحد نمی‌داند و بر تعامل عوامل زیستی، روان‌شناختی و محیطی تأکید می‌کند، اما سهم عمده‌ی کتاب را به چیزهایی اختصاص می‌دهد که فرد می‌تواند با تمرین تغییر دهد. کتاب از شناخت افسردگی و تشخیص آن آغاز می‌شود و سپس به تجربه‌ی زیسته‌ی بیماری، هیجان‌ها، رفتار، تفکر، استرس، روابط، بدن و تصویری که فرد از «خود» ساخته است می‌رسد. بخش‌های بعدی درمان دارویی، روان‌درمانی و خودیاری را بررسی می‌کنند و بحث به کار و احساس هدف، روابط عاطفی، خانواده، جامعه و سرانجام برنامه‌ای برای بهبود گسترش پیدا می‌کند. این ساختار نشان می‌دهد اوکانر قصد ندارد افسردگی را فقط اختلالی در «طرز فکر» بداند. از نگاه او شیوه‌ی خوابیدن، کارکردن، ارتباط برقرار کردن، تحمل هیجان و حتی نحوه‌ی واکنش به موفقیت و شکست می‌توانند بخشی از چرخه‌ی افسردگی باشند. یکی از مفیدترین جنبه‌های «رهایی از افسردگی» تمایزی است که میان برطرف‌شدن نشانه‌ها و یادگرفتن شیوه‌ای متفاوت برای زندگی می‌گذارد. فرد ممکن است با دارو یا روان‌درمانی از یک دوره‌ی افسردگی بیرون بیاید، اما هنوز با عادت‌هایی زندگی کند که طی سال‌ها شکل گرفته‌اند. اوکانر از خواننده می‌خواهد مهارت‌هایی تازه در شناسایی هیجان، تحمل احساس ناخوشایند، اصلاح الگوهای فکری، برقراری رابطه و مراقبت از خود بیاموزد. این بخش از نگاه او به رویکردهای شناختی و رفتاری نزدیک است؛ رویکردهایی که امروز نیز در راهنماهای بالینی معتبر برای درمان افسردگی توصیه می‌شوند. انجمن روان‌شناسی آمریکا درمان شناختی، درمان رفتاری، درمان شناختی رفتاری و چند شکل دیگر روان‌درمانی را در کنار داروهای ضدافسردگی نسل دوم از گزینه‌های مبتنی بر شواهد می‌داند. بااین‌حال عنوان فرعی کتاب، اگر تحت‌اللفظی خوانده شود، می‌تواند گمراه‌کننده باشد. روان‌درمانی فقط فضایی برای صحبت‌کردن نیست و بسیاری از درمان‌های معتبر دقیقا مهارت‌هایی را آموزش می‌دهند که اوکانر درباره‌شان می‌نویسد. دارو نیز قرار نیست به‌تنهایی تمام ابعاد زندگی فرد را تغییر دهد؛ وظیفه‌ی اصلی آن کاهش علائم در افرادی است که از آن سود می‌برند. راهنمای بالینی انجمن روان‌شناسی آمریکا هم روان‌درمانی و هم داروهای ضدافسردگی را برای بزرگسالان توصیه می‌کند و انتخاب درمان را وابسته به وضعیت و ترجیح فرد می‌داند. بنابراین کتاب بهتر است مکمل درمان حرفه‌ای خوانده شود، نه استدلالی علیه روان‌درمانی یا دارو. محدودیت دیگر در زبان «عادت» نهفته است. این مفهوم می‌تواند به فرد احساس عاملیت بدهد، زیرا عادت برخلاف سرنوشت تغییرپذیر است؛ اما اگر بدون دقت خوانده شود، ممکن است چنین برداشت شود که بیمار با رفتار خود افسردگی را ادامه می‌دهد. چنین نتیجه‌ای با فهم چندعاملی افسردگی سازگار نیست. ژنتیک، شرایط جسمانی، تجربه‌های آسیب‌زا، محرومیت اجتماعی و بسیاری عوامل دیگر را نمی‌توان با اراده یا تمرین از میان برد. نقطه‌ی قوت اوکانر زمانی آشکار می‌شود که «تغییرپذیری» را از «تقصیر» جدا کنیم. شاید موثرترین پیام کتاب همین باشد: افسردگی می‌تواند آن‌قدر با صدای درونی انسان درآمیزد که مرز میان «من» و «بیماری من» محو شود. اوکانر تلاش می‌کند دوباره فاصله‌ای میان این دو باز کند. وقتی آن فاصله شکل می‌گیرد، حتی اگر تاریکی هنوز کاملا کنار نرفته باشد، امکانی تازه پدیدار می‌شود: اینکه برخی از صداهایی که سال‌ها حقیقت به نظر می‌رسیدند، شاید فقط عادت‌هایی باشند که می‌توان آرام‌آرام از نو نوشت.