کتاب پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی

«پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» نوشته ماتی ویسنی‌یک، نمایشنامه‌ای دوشخصیتی درباره ادامه یافتن جنگ پس از پایان ظاهری آن است. ماجرا در یک مرکز درمانی وابسته به ناتو در نزدیکی دریاچه کنستانس و پس از جنگ بوسنی می‌گذرد. دو زن در آنجا با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند: دورا، زن بوسنیایی که در جریان جنگ قربانی تجاوز گروهی شده و اکنون باردار است، و کیت، روان‌شناس آمریکایی که برای مراقبت از اعضای گروه‌های شناسایی اجساد و گورهای جمعی به منطقه آمده و خودش نیز زیر فشار آنچه دیده، آسیب روانی دیده است. ویسنی‌یک از همین ملاقات محدود، نمایشی درباره خشونت جنسی، ملی‌گرایی، حافظه و دشواری بازگشت به زندگی می‌سازد. عنوان نمایشنامه کلید اصلی خواندن آن است. بدن دورا فقط محل وقوع یک جنایت فردی نیست؛ تجاوز در متن به‌عنوان سلاح جنگی ظاهر می‌شود، روشی برای تحقیر و آسیب زدن به یک اجتماع از راه بدن زنان آن. بارداری دورا این معنا را به شکلی دردناک‌تر ادامه می‌دهد: چیزی که در میدان جنگ آغاز شده، اکنون درون بدن او رشد می‌کند و او را با تصمیمی روبه‌رو می‌سازد که هیچ پاسخ اخلاقی آسانی ندارد. نمایش از خشونت به‌عنوان واقعه‌ای تمام‌شده حرف نمی‌زند. جنگ در حافظه، بدن و رابطه فرد با آینده باقی می‌ماند. کیت در ابتدا جایگاه درمانگر را دارد، اما ویسنی‌یک خیلی زود این تقسیم ساده میان «بیمار» و «درمانگر» را برهم می‌زند. او نیز از مشاهده گورهای جمعی و تماس مداوم با آثار مرگ آسیب دیده است. بنابراین گفت‌وگو میان دو زن به رابطه‌ای یک‌طرفه تبدیل نمی‌شود که در آن فردی سالم دیگری را درمان کند. هر دو حامل بخشی از جنگ‌اند، هرچند به شیوه‌هایی متفاوت. این تقارن نسبی به نمایش اجازه می‌دهد مسئله دیگری را نیز مطرح کند: فاصله میان تجربه مستقیم جنگ در بالکان و نگاه غربی‌ای که برای توضیح، طبقه‌بندی و درمان آن وارد منطقه می‌شود. برخی معرفی‌های دانشگاهی اثر نیز بر همین نسبت میان مشاهده آسیب و رابطه شرق و غرب تأکید کرده‌اند. ویسنی‌یک از تبدیل نمایش به بازسازی واقع‌گرایانه تجاوز خودداری می‌کند. خشونت بیشتر از راه روایت، سکوت، انقطاع گفت‌وگو و واکنش بدن شخصیت‌ها به صحنه می‌آید. همین انتخاب از بهره‌برداری نمایشی از رنج قربانی جلوگیری می‌کند. در بخش‌هایی از اثر نیز طنز تلخ، کلیشه‌های قومی و تصویر «مرد بالکانی» وارد متن می‌شوند. این جابه‌جایی‌های لحنی گاهی عمدا ناآرام‌کننده‌اند؛ نویسنده نمی‌خواهد تماشاگر در موقعیت امن همدردی صرف باقی بماند. قدرت نمایشنامه در همین ترکیب امر سیاسی و تجربه جسمانی است. جنگ بوسنی در متن به مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و نیروهای نظامی فروکاسته نمی‌شود؛ مسئله این است که سیاست چگونه وارد خصوصی‌ترین قلمرو زندگی انسان می‌شود. با این حال، اثر در بعضی لحظات به توضیح مستقیم نظری درباره ملی‌گرایی، روان‌کاوی و تجاوز جنگی نزدیک می‌شود و همین بخش‌ها ممکن است نسبت به گفت‌وگوهای شخصی دورا و کیت کمتر نمایشی و بیشتر توضیحی به نظر برسند. مایکل بیلینگتون نیز در نقد اجرای لندن به این گرایش اشاره کرده، هرچند نمایش را از نظر عاطفی و فکری اثرگذار دانسته است. «پیکر زن همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی» بیش از آنکه درباره خود جنگ باشد، درباره چیزی است که جنگ پشت سرش می‌گذارد. میدان نبرد ممکن است پاک‌سازی شود، سربازان عقب بروند و مرزها دوباره رسم شوند، اما بدن انسان تابع تقویم سیاسی نیست. ویسنی‌یک نمایش را درست در همین فاصله قرار می‌دهد؛ جایی که تاریخ اعلام می‌کند جنگ تمام شده، اما کسی که آن را در بدن خود حمل می‌کند هنوز راهی برای خروج از آن پیدا نکرده است.