کتاب «شیر، کمد، جادوگر» اثر «سی. اس. لوئیس» یکی از نخستین رمانهای فانتزی بود که بهطور آشکار به مضامین دین و جنگ، بهویژه مسیحیت، پرداخت؛ اما قطعا تنها اثر در این دستهبندی نبود. «جی. آر. آر. تالکین»، دوست نزدیک و همتای ادبی «لوئیس»، سهگانه «ارباب حلقهها» را خلق کرد که دنبالههایی بر رمان فانتزی او در سال 1939، کتاب «هابیت» به شمار میآمدند، تقریبا در همان دورهای که «لوئیس» مشغول نگارش اولین داستان در مجموعه «ماجراهای نارنیا» بود.
این دو نویسنده عضو یک محفل ادبی در «آکسفورد» بودند و گفتوگوهای طولانیشان درباره فن نویسندگی و جایگاه تمثیلهای دینی در ادبیات، بدون شک بر آثار هر دوی آنها تأثیر گذاشت. کتابهای مجموعه «ارباب حلقهها» نیز دربردارنده رویدادهایی شبیه به رستاخیز «مسیح» هستند (در قالب بازگشت «گندالف خاکستری» به زندگی و تبدیل شدن به «گندالف سفیدِ» خردمندتر). همچنین در این آثار مبارزه با وسوسههای گوناگون نیز نقشی مهم دارد (بسیاری از شخصیتها تلاش میکنند و برخی نیز موفق نمیشوند که در برابر جذابیت «حلقه یگانه» مقاومت کنند). نخستین جلد این مجموعه نیز تنها چند سال پس از نخستین کتاب «لوئیس» درباره جهان «نارنیا» به چاپ رسید.
مجموعه «هری پاتر» اثر «جی. کی. رولینگ» که بین سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۷ منتشر شد، به شکل آشکار از مجموعه «نارنیا» تأثیر پذیرفتهاند. انگلستانِ خیالی «رولینگ» در کنار یک «جهان جادوگری» وجود دارد که بهتازگی بر اثر جنگی بزرگ از هم گسیخته شده و به شکلی معجزهآسا به دست کودکی برگزیده نجات یافته است. افزون بر این، مجموعه «هری پاتر» نیز مانند مجموعه «نارنیا» از هفت کتاب تشکیل شده است. این کاوشها درباره نقطه تلاقی قلمروهای فانتزی و دین، بدون تأثیرگذاری «سی. اس. لوئیس» به احتمال زیاد هرگز به این شکل پدید نمیآمد.
فانتزی
جهان شگفتانگیز «نارنیا» سرزمینی سرشار از جادو، جادوگران، حیوانات سخنگو، و شخصیتهای اسطورهای و افسانهای است؛ حتی «بابا نوئل» نیز در آنجا حضور مییابد. اما با وجود این فضای خیالانگیز، «نارنیا» از مشکلات در امان نیست—در واقع، وقتی «لوسی» و خواهر و برادرهایش وارد «نارنیا» میشوند، درمییابند که این جهان دستکم به اندازه دنیای خودشان در وضعیتی نابسامان قرار دارد.
«لوئیس» از طریق کنار گذاشتن ایدهی پناه بردن به یک جهان آرمانی و رویایی، «نارنیا» را به مکانی تبدیل میکند که کودکانِ واردشده به آن ناگزیرند واقعا با مشکلات خود روبهرو شوند. او از این طریق استدلال میکند که فانتزیِ حقیقی و محض در اصل وجود ندارد، و نشان میدهد هیچ تلاشی برای فرار از مشکلات یا شرایط زندگی، دستکم برای مدت طولانی، نتیجهبخش نخواهد بود.
«لوسی» نخستین بار هنگام جستوجو در خانه «پروفسور» همراه با خواهر و برادرهایش، «نارنیا» را کشف میکند. گریز «لوسی» به «نارنیا» معنایی دوچندان دارد، زیرا او و خواهر و برادرهایش پیشتر نیز از شهر خود، لندن، گریختهاند تا از خشونت و آشوب حملات هوایی در جریان «جنگ جهانی دوم» در امان بمانند. «لوئیس» با به تصویر کشیدن ورود «لوسی» به «نارنیا» بهعنوان گریزی از یک گریز دیگر، از همان ابتدا به این نکته میپردازد که تلاش برای مواجه نشدن با مشکلات، هرچند وسوسهانگیز، درنهایت ناممکن است.
یکسوم نخست رمان به تلاش «سی. اس. لوئیس» برای نشان دادن امکانناپذیریِ گریز از واقعیت در جهانی گرفتار جنگ، فساد و رنج اختصاص دارد. مواجه نشدن با مشکلات و فرار از آنها آرزویی غیرواقعبینانه است، و هنگامی که کودکان، یکی پس از دیگری، به جهان «نارنیا» میروند و وادار به رویارویی با شرارت و خطراتی میشوند که در آنجا نیز وجود دارد، بهتدریج درمییابند که حتی جهانهای فانتزی نیز از رنج و تقلا مصون نیستند.
جنگ
وقتی «لوسی» بهطور اتفاقی به دنیای «نارنیا» قدم میگذارد، با قلمرویی جادویی روبهرو میشود که در ابتدا به نظر میرسد در آن چیزی جز لذت و شگفتی وجود ندارد—موجودات اسطورهای، غذاهای خوشمزه و آرامش زمستانی. اما خیلی زود مشخص میشود که این جهان نیز درست مانند دنیای «واقعی» که «لوسی» از آن آمده، درگیر جنگ است. هرچه چهار خواهر و برادر بیشتر در «نارنیا» کاوش میکنند، درمییابند که مشکلات «نارنیا» بازتابی از مشکلات دنیای خودشان است.
«سی. اس. لوئیس» به واسطه خلق جهانی فانتزی که ترس و سرکوب حاکم بر دوران جنگ در آن، یادآور فضای انگلستان در طول «جنگ جهانی دوم» است، و همچنین از طریق به تصویر کشیدن وحشتهای جنگ به شکلی بیپرده، نشان میدهد که نبرد، جنبهای گریزناپذیر و اجتنابناپذیر از هر نوع زندگی است. او همچنین استدلال میکند که نادیده گرفتن یا تلاش برای دوری از نبرد برای هدفهای مهم، درنهایت به پیروزی شرارت منجر خواهد شد.
رمان «شیر، کمد، جادوگر» که در زمان یکی از هولناکترین درگیریهای تاریخ بشر روایت میشود، به کاوش در دوگانگی غریزیِ «مبارزه یا گریز» در مواجهه با جنگ میپردازد. چهار خواهر و برادر داستان به درگیری جهان «نارنیا» قدم میگذارند و مجبور به رویارویی با وحشتهای جنگ میشوند، بهرغم این که تمام تلاش بزرگسالان در دنیای «واقعی» این است که آنها را از چنین تجربهای دور نگه دارند.
بااینحال، «لوئیس» کودکان را در قالب قربانی یا تماشاگرانی وحشتزده به تصویر نمیکشد. چهار کودکِ داستان مشتاقاند در جنگ مشارکت داشته باشند و نیروهای شر را که پاکی، نیکی و عدالت را تهدید میکنند، شکست دهند. «سی. اس. لوئیس» از این طریق هشدار میدهد که روی برگرداندن از واقعیت و خودداری از مواجهه با رنج، مبارزه، خشونت یا درگیری، نتیجهای معکوس خواهد داشت.
خرد
رمان «شیر، کمد، جادوگر»، نخستین کتاب در مجموعه «ماجراهای نارنیا»، داستانی برای کودکان است و در آن، «سی. اس. لوئیس» محیطی را می آفریند که کودکان در آن بیشترین میزان خرد و در عین حال کمترین میزان تأثیرگذاری را دارند. چهار خواهر و برادر در مرکز داستان نهتنها احساس میکنند که بزرگسالان تواناییهایشان را دستکم میگیرند و آنها را از داشتن اختیار در زندگی خود محروم میکنند، بلکه در آغاز رمان به نظر میرسد خودشان نیز این دیدگاه دنیای بزرگسالان را درباره خود پذیرفتهاند.
وقتی «لوسی» برای نخستین بار «نارنیا» را در انتهای کمد لباس پیدا میکند، خواهر و برادرانش حرفش را باور نمیکنند. فقط «پروفسور»، سرپرست آنها، است که از آنها میخواهد حرف «لوسی» را جدی بگیرند. با پیش رفتن داستان و آموختن این نکته از سوی کودکان که چگونه در کنار یکدیگر متحد بمانند و به هم اعتماد کنند، «لوئیس» از سفر جمعی آنها به سوی اعتمادبهنفس و شکوفایی استفاده میکند تا نشان دهد باید حرف کودکان را جدی گرفت و به آنها باور داشت.
رمان «شیر، کمد، جادوگر» در اساس داستان بلوغ و رشد چهار خواهر و برادر کمسنوسال است که قهرمانان داستان به شمار میآیند. اگرچه آنها در آغاز کتاب، چهار کودک معمولی به نظر میرسند که اختیار چندانی در زندگی خود ندارند، با پیش رفتن داستان، هر یک از آنها به عمدلی، اعتمادبهنفس و خردی فراتر از سن خود دست پیدا میکند. کودکان که از لندن و حملات هوایی ویرانگر در آنجا دور شدهاند، در ابتدا اختیار چندانی در زندگی خود ندارند.
بزرگسالان اطرافشان در هر موقعیتی به آنها میگویند چه چیزی برایشان بهتر است و آنها بخش زیادی از وقت خود را در خانه «پروفسور» صرف این میکنند که مزاحمِ «خانم مکردی»، سرپرست سختگیر و سلطهگر خانه، نشوند. فقط «پروفسور» است که از کودکان حمایت میکند—اما او اغلب در اتاق مطالعهاش محبوس است یا اصلا در خانه حضور ندارد. در جهان «نارنیا»، با کودکان با نوعی احترام رفتار میشود که آنها بهندرت در دنیای خودشان تجربه کردهاند.
«سی. اس. لوئیس» از طریق فرستادن چهار کودک به سفری شگفتآور و هراسانگیز در جهانی جنگزده که بازتابی از دنیای خودشان است، این نکته را مورد توجه قرار میدهد که کودکان میتوانند در مکانهایی غیرمنتظره به خرد دست پیدا کنند. او به این موضوع میپردازد که دیدگاهها، احساسات و باورهای کودکان اغلب صرفا به دلیل سنوسال آنها نادیده گرفته میشود، حتی وقتی ممکن است آنها تجربههایی ژرف و گاه غیرقابلتوصیف از زندگی داشته باشند که به آنها خرد و درکی فراتر از سنشان را بخشیده است.
