کتاب پی / اف

«پی / اف» اثر آرام پاچیان رمانی است که از همان آغاز قرارداد معمول میان رمان و خواننده را کنار می‌زند. پیرنگی وجود ندارد که بتوان حوادثش را به ترتیب تعریف کرد؛ شخصیت مرکزی نیز هویتی ثابت و یکپارچه ندارد. متن از قطعه‌هایی ساخته شده که به یکدیگر مربوط‌اند، اما ترتیب خواندنشان قطعی نیست. گاه با خاطره مواجهیم، گاه با تک‌گویی، تصویری از ایروان، جمله‌ای نزدیک به شعر یا تأملی که ساختار پرسش‌های ذن را به یاد می‌آورد. همین فرم قطعه‌قطعه موضوع اصلی کتاب را پیش چشم می‌آورد: حافظه چگونه گذشته‌ای را که دیگر به صورت یک داستان منسجم در دسترس نیست، از تکه‌های پراکنده دوباره می‌سازد؟ پاچیان، از نویسندگان نسل پساشوروی ارمنستان، «پی / اف» را در ۲۰۲۰ منتشر کرد و یک سال بعد با همین کتاب برندهٔ جایزهٔ ادبیات اتحادیهٔ اروپا شد. رمان در ادامهٔ دغدغه‌ای قرار می‌گیرد که در آثار پیشین او، از جمله «خداحافظ، پرنده»، نیز دیده می‌شد: فردی که میان خاطرهٔ شخصی، تاریخ جمعی و شهری دگرگون‌شده می‌کوشد موقعیت خودش را پیدا کند. اما در «پی / اف» این جست‌وجو رادیکال‌تر شده است؛ داستان تا حد زیادی عقب می‌رود و خود فرایند به‌یادآوردن به مادهٔ اصلی رمان بدل می‌شود. ایروان مهم‌ترین حضور کتاب است. شهر قدیم و جدید روی هم افتاده‌اند: رود گتار که بخش‌هایی از آن زیر زمین محبوس شده، تراموایی که از خیابان‌ها ناپدید شده، ساختمان‌ها و نام‌هایی که تغییر کرده‌اند و مکان‌هایی که تنها در حافظه باقی مانده‌اند. پاچیان شهر را با نوستالژی ساده بازسازی نمی‌کند. راوی می‌داند گذشته نیز پاک و بی‌نقص نبوده است؛ اما حذف یک خیابان، یک ساختمان یا تراموا فقط تغییر کالبد شهر نیست. همراه آن‌ها بخشی از حافظهٔ کسانی که در آن فضا زندگی کرده‌اند نیز جای خود را از دست می‌دهد. در این میان، شخصیت «پی / اف» با نام‌ها و صورت‌های مختلف ظاهر می‌شود: گاه «سو»، گاه «فیل» و گاه نام خود آرام به متن نزدیک می‌شود. همین لغزندگی سبب شده است منتقدان کتاب را به خودداستان‌نگاری نزدیک بدانند. بااین‌حال، نسبت دادن سادهٔ راوی به نویسنده اشتباه است. پاچیان عمدا مرز میان خاطره و اختراع را مخدوش می‌کند. مسئله این نیست که کدام رویداد «واقعا» برای نویسنده اتفاق افتاده؛ مسئله این است که وقتی زندگی به زبان تبدیل می‌شود، چه چیزی از واقعیت باقی می‌ماند و چه چیزی هنگام نوشتن ساخته می‌شود. تأثیر ذن نیز بیشتر در شیوهٔ حرکت متن دیده می‌شود تا در عرضهٔ آموزه‌ای معنوی. کتاب به «استادان مکتب ذن بودایی» تقدیم شده و بسیاری از قطعات آن به جای توضیح، موقعیتی می‌سازند که خواننده باید در آن مکث کند. پاسخ نهایی کمتر اهمیت دارد؛ توجه به لحظه، سکوت، تناقض و چیزهای بسیار معمولی برجسته می‌شود. از همین رو بعضی صفحات را می‌توان جدا از ترتیب کتاب خواند و سپس با بازگشت به آن‌ها معنای تازه‌ای پیدا کرد. رود گتار شاید دقیق‌ترین تصویر برای این ساختار باشد. بخش‌هایی از رود دیگر دیده نمی‌شوند، اما جریان متوقف نشده است. حافظه نیز در «پی / اف» چنین وضعی دارد: چیزهایی حذف شده‌اند، مسیرها تغییر کرده‌اند و سطح شهر روی گذشته را پوشانده است، ولی آنچه پنهان شده همچنان از زیر اکنون عبور می‌کند. تکرار خواست بازگرداندن تراموا به ایروان نیز بیشتر از مطالبهٔ بازگرداندن یک وسیلهٔ حمل‌ونقل معنا پیدا می‌کند؛ تمنای بازگرداندن پیوندی است که میان فرد و شهر گسسته شده است. امتیاز اصلی کتاب در هماهنگی فرم و موضوع آن است. پاچیان دربارهٔ حافظهٔ گسسته نمی‌نویسد و سپس آن را در قالب روایتی مرتب قرار دهد؛ خود رمان نیز گسسته، تکرارشونده و نامطمئن است. همین ویژگی محدودیت آن را نیز تعیین می‌کند. خواننده‌ای که از رمان انتظار شخصیت‌پردازی کلاسیک، کشمکش و پیشرفت داستانی دارد، احتمالا با «پی / اف» فاصله خواهد گرفت. برخی قطعات نیز بیش از آنکه به یک کل روایی نیرو بدهند، کیفیت مستقل شعرگونه یا جستارنویسانه دارند. اما برای خواننده‌ای که حاضر است ریتم متعارف روایت را کنار بگذارد، همین شکستگی به تجربهٔ اصلی کتاب تبدیل می‌شود. «پی / اف» می‌پرسد اگر شهر کودکی‌مان تغییر کند، خیابان‌ها نام دیگری بگیرند و نشانه‌هایی که حافظه را نگه می‌داشتند ناپدید شوند، گذشته کجا می‌رود. پاچیان پاسخ نمی‌دهد که می‌توان آن را دست‌نخورده بازگرداند. فقط نشان می‌دهد چیزی هنوز زیر شهر جریان دارد؛ مثل رودی که دیگر دیده نمی‌شود، اما نبودن در چشم به معنای متوقف‌شدنش نیست.