کتاب عادت ها

دلیل اصلی اینکه بیشتر تصمیم‌های تازه‌سال یا برنامه‌های بزرگ برای تغییر زندگی بعد از چند هفته کنار گذاشته می‌شوند، معمولا کمبود اطلاعات نیست؛ نبود یک ساختار روزانه برای پیگیری است. کتاب «عادت‌ها: ژورنالی برای تغییر عادت‌ها» نوشته‌ی دکتر هیدن فینچ است که به‌صورت یک دفترچه‌ی کاری طراحی کرد که خواننده باید در طول دوازده هفته با آن همراه باشد و صفحاتش را پر کند.
نکته‌ای که این کتاب را از خیلی از آثار مشابه در حوزه‌ی عادت‌سازی جدا می‌کند، تمرکزش روی عمل کردن است، نه صرفا فهمیدن. بخش ابتدایی کتاب توضیح کوتاهی درباره‌ی روان‌شناسی عادت می‌دهد؛ اینکه چرا مغز به رفتارهای تکراری عادت می‌کند و چه چیزهایی باعث می‌شوند یک رفتار، حتی رفتار ناخواسته، بارها تکرار شود. اما این بخش فقط مقدمه است و بدنه‌ی اصلی کتاب را ردیاب‌های روزانه و هفتگی، پرسش‌های بازتابی و بازبینی‌های بیست‌وهشت‌روزه تشکیل می‌دهند. خواننده در این دفترچه باید بنویسد چه زمانی سراغ یک رفتار خاص رفته، قبلش چه حسی داشته، چه چیزی محرک آن بوده و چه جایگزینی می‌تواند برایش پیدا کند. یعنی به‌جای اینکه فقط بخواند «عادت بد را کنار بگذار»، مسیر واقعی رسیدن به آن تغییر را قدم‌به‌قدم طی می‌کند.
آنچه فینچ در طراحی این دفترچه در نظر گرفته، چیزی فراتر از یک برنامه‌ی زمان‌بندی ساده است. او به‌عنوان یک روان‌شناس بالینی می‌داند بزرگ‌ترین مانع در مسیر تغییر، معمولا خود لغزش نیست؛ ناامیدی و سرزنش خود بعد از لغزش است. به همین دلیل نویسنده به‌جای اینکه خواننده را به سمت کمال‌گرایی سوق دهد، ابزارهایی در اختیارش می‌گذارد تا رفتار خودش را با فاصله و مثل یک ناظر بی‌طرف بررسی کند. این نگاه ریشه در روان‌شناسی شناختی-رفتاری دارد و همان تکنیک‌هایی است که در جلسات درمانی هم به کار می‌روند؛ فینچ آن‌ها را در قالبی ساده‌تر و قابل استفاده در خانه ارائه کرده. برای کسی که مثلا می‌خواهد کمتر وقتش را در شبکه‌های اجتماعی بگذراند یا خواب منظم‌تری داشته باشد، این دفترچه کمک می‌کند بفهمد الگوی رفتاری‌اش دقیقا از کجا شروع می‌شود، نه اینکه فقط با اراده در برابرش بایستد.
اگر بخواهیم این کتاب را در کنار آثار شناخته‌شده‌تری مثل «عادت‌های اتمی» قرار دهیم، تفاوتش کاملا روشن می‌شود؛ آن دسته از کتاب‌ها بیشتر توضیح می‌دهند که عادت چگونه کار می‌کند، اما «عادت‌ها»ی فینچ از خواننده می‌خواهد این دانش را همان لحظه پیاده کند. این کتاب برای کسی که اهل نوشتن روزانه و پیگیری منظم است، ابزاری کاربردی محسوب می‌شود؛ دفترچه‌ای که در پایان دوازده هفته، به‌جای یک ایده‌ی کلی درباره‌ی تغییر، مجموعه‌ای از داده‌های واقعی درباره‌ی رفتار خود فرد در اختیارش می‌گذارد. کسی که صرفا دنبال خواندن یک متن نظری درباره‌ی روان‌شناسی عادت است، شاید این دفترچه را جذاب نیابد؛ اما برای کسی که می‌خواهد به‌جای خواندن، مستقیما وارد عمل شود، همین ویژگی است که آن را از خیلی از کتاب‌های قفسه‌ی خودیاری متمایز می‌کند.