کتاب لیوینگ تئاتر

کتاب «لیوینگ تئاتر» نوشته‌ی پیر بینه، که نخستین‌بار در سال ۱۹۶۸ توسط انتشارات La Cité در مجموعه‌ی Théâtre Vivant منتشر شد، یکی از زودهنگام‌ترین و درعین‌حال دقیق‌ترین تلاش‌ها برای ثبت تاریخ و منطق درونی گروه تأثیرگذار «تئاتر زنده» است؛ گروهی آوانگارد که در سال ۱۹۴۷ در نیویورک به‌دست جودیت مالینا و جولیان بک پایه‌گذاری شد و مسیر تئاتر تجربی قرن بیستم را به‌طور جدی دگرگون کرد. این کتاب نه‌تنها روایتی تاریخی، بلکه تحلیلی فرهنگی و زیبایی‌شناختی از پروژه‌ای است که از ابتدا مرز میان هنر، سیاست و شیوه‌ی زیستن را عمدا مخدوش می‌کرد. بینه روایت خود را از شکل‌گیری «تئاتر زنده» در بستر آمریکا‌ی پس از جنگ آغاز می‌کند؛ جایی که نارضایتی از تئاتر تجاری، ساختارهای سلسله‌مراتبی و فاصله‌ی فزاینده‌ی هنر از تجربه‌ی زیسته، زمینه‌ساز ظهور گروه‌هایی شد که تئاتر را نه به‌مثابه محصول، بلکه به‌مثابه کنش می‌فهمیدند. «لیوینگ تئاتر» از همان ابتدا خود را متعهد به تجربه‌گرایی رادیکال، بداهه‌پردازی، خلق جمعی و پیوند مستقیم با مسائل سیاسی و اجتماعی زمانه کرد. بینر نشان می‌دهد که این گروه چگونه از اجراهای اولیه‌ی خود در نیویورک به‌تدریج به شکلی کوچ‌نشین، بین‌المللی و به‌مراتب رادیکال‌تر در دهه‌ی ۱۹۶۰ بدل شد، تا جایی که تبعید عملی از ایالات متحده و فعالیت گسترده در اروپا به بخشی از هویت آن تبدیل شد. در متن کتاب، تولیدات شاخصی چون «ارتباط»، «بریگ»، «اسرار» و «اینک بهشت» نه صرفا به‌عنوان آثار نمایشی، بلکه به‌مثابه آزمایش‌هایی اجتماعی بررسی می‌شوند؛ اجراهایی که با حذف دیوار میان بازیگر و تماشاگر، استفاده از بدن به‌عنوان ابزار اصلی بیان، و بهره‌گیری از عناصر آیینی و جمعی، تئاتر را به تجربه‌ای زیسته و گاه تکان‌دهنده بدل می‌کردند. بینه به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه تأثیرپذیری از آرتو و برشت، در کنار فلسفه‌ی آنارشیستی و صلح‌طلبانه‌ی گروه، به زبانی اجرایی انجامید که هدفش نه بازنمایی جهان، بلکه مداخله در آن بود. یکی از وجوه مهم کتاب، تأکید آن بر این نکته است که سیاست برای «لیوینگ تئاتر» امری الحاقی نبود. رد سلسله‌مراتب، زندگی جمعی، مخالفت با خشونت، و تلاش برای تحقق برابری نه‌تنها در مضامین اجراها، بلکه در شیوه‌ی سازمان‌دهی گروه نیز جریان داشت. بینه این آرمان‌ها را در متن تحولات دهه‌ی ۱۹۶۰، از جنبش‌های ضدجنگ و حقوق مدنی تا مه ۱۹۶۸ پاریس، قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه تئاتر زنده به نقطه‌ی تلاقی هنر و کنش سیاسی بدل شد. در عین حال، عنوان فرعی کتاب «تاریخ بدون افسانه» به‌درستی رویکرد نویسنده را توضیح می‌دهد. بینه از اسطوره‌سازی پرهیز می‌کند و علاوه بر دستاوردها، به تنش‌ها، تناقض‌ها و دشواری‌های درونی گروه نیز می‌پردازد؛ از فرسایش اعضا گرفته تا شکاف میان آرمان‌های رادیکال و واقعیت‌های عملی. همین رویکرد متعادل، کتاب را به منبعی معتبر و ماندگار بدل کرده است. در مجموع، «لیوینگ تئاتر» سندی کلیدی برای فهم یکی از جسورانه‌ترین تجربه‌های تئاتری قرن بیستم است؛ کتابی که نشان می‌دهد چگونه تئاتر می‌تواند از مرزهای صحنه فراتر رود، به شیوه‌ای از زیستن بدل شود و در قلب کشمکش‌های فرهنگی و سیاسی زمانه جای گیرد.