کتاب شهرهای کهن هزاران ساله ایران چگونه بوجود آمدند؟

کتاب شهرهای کهن هزاران ساله ایران چگونه بوجود آمدند؟ نوشته ی آزاده انساندوست، اثری در بررسی چگونگی پیدایش و تکامل شهرهای کهن چندهزارساله ایران است که با نگاهی جامع به مقوله مهاجرت‌های بزرگ و شکل‌گیری تمدن‌های باستانی می‌پردازد. نویسنده در این اثر با استفاده از متون تاریخی و به‌ویژه اوستا به‌عنوان کهن‌ترین سند معتبر دنیای باستان، نشان می‌دهد مهاجرت بزرگ آریایی‌ها از خاستگاه نخستین خود، نقطه عطفی در تاریخ، فرهنگ و مناسبات اجتماعی بشر ایجاد کرد. در این بررسی، شکل‌گیری سرزمین‌های شانزده‌گانه آریایی از جمله بلخ، نسا، گرگان، زرنج، هیرمند و ورنه (گیلان) واکاوی شده و مسیر تکامل این مناطق از اردوگاه‌های حفاظتی ابتدایی به آبادی‌ها و سپس شهرهای متمدن با مهندسی پیشرفته شهری به تصویر کشیده شده است. این روند نه‌تنها نمادی از میراث ملی ایران است، بلکه تسلط فرهنگی و مهندسی آریایی‌ها را بر نظام دنیای باستان آشکار می‌سازد.
بخش شگفت‌انگیز و محوری دیگر این پژوهش، بازخوانی تاریخ بر اساس کشفیات تمدن جیرفت است؛ تمدنی که اثبات کرد تاریخ باستان باید از نو نوشته شود. تا پیش از این، گمان می‌رفت سومر در بین‌النهرین قدیمی‌ترین تمدن جهان است، اما وقوع سیلی ویرانگر در سال 1380خورشیدی در منطقه جیرفت کرمان، پرده از راز تمدنی بسیار کهن‌تر برداشت. این کتاب توضیح می‌دهد که چگونه متون باستانی بابل که همواره از تمدنی افسانه‌ای به نام «آرتا» یاد می‌کردند، با کشف جیرفت رنگ حقیقت به خود گرفتند. مطالعات زمین‌شناسی و باستان‌شناسی مطرح‌شده در کتاب نیز بیانگر این است که در 5000سال پیش از میلاد، در مرکز ایران و جایی که امروزه کویر لوت نامیده می‌شود، دریایی پهناور هم‌اندازه دریای خزر وجود داشته است. در حاشیه همین پهنه آبی باستانی بود که تمدن‌های درخشانی چون جیرفت، شهر سوخته، سیلک و ایلام شکل گرفتند و بعدها بر اثر تغییرات اقلیمی و خشک شدن منطقه، از رونق افتاده و زیر خروارها خاک مدفون شدند.
نویسنده همچنین با روایتی مستند به داستان کشف تصادفی این گنجینه بی‌نظیر توسط حاشیه‌نشینان هلیل‌رود اشاره می‌کند؛ مردمی که از ارزش تاریخی کهن‌ترین تمدن جهان بی‌خبر بودند و در غیاب آگاهی و نظارت، حدود یک سال و نیم به حفاری‌های گسترده پرداخته و آثار باستانی ارزشمندی را به قاچاقچیان فروختند. در نهایت، این کتاب با پیوند دادن روایات تاریخی درباره افکار و کردار مردمان کهن با شواهد باستان‌شناختی، تصویری روشن از جغرافیای تاریخی و فرهنگی ایران ارائه می‌دهد. اثر آزاده انساندوست با بهره‌گیری از منابع معتبر،در عین اینکه سهم مهمی در شناساندن ریشه‌های پیدایش شهرهای باستانی ایران دارد، به‌عنوان مرجعی قابل‌اعتماد و دستمایه‌ای موثر نیز برای پژوهش‌های آتی در زمینه تاریخ و فرهنگ ایران‌زمین به شمار می‌رود.