کتاب دو قرن تلاطم

کتاب «دو قرن تلاطم» به قلم حسن فضیلت‌خواه، روایتی جامع از یکی از پرالتهاب‌ترین ادوار تاریخ ایران است که فاصله زمانی میان سقوط دولت صفویه تا پایان قاجاریه و برآمدن سردار سپه را در بر می‌گیرد. این کتاب روایتی از دویست سال آشوب، تغییرات شگرف سیاسی و کشمکش‌های داخلی و خارجی ارائه می‌دهد. نویسنده در این مسیر، وقایع را نه به عنوان زنجیره‌ای از حوادث پراکنده، بلکه در قالب جریانی پیوسته از بحران‌ها و تلاش‌ها برای بقا و تجدد واکاوی می‌کند. داستان از هجوم افغان‌ها و فروپاشی دولت صفوی آغاز می‌شود و با ظهور برق‌آسای نادرشاه افشار، فتوحات گسترده او و در نهایت قتلش در خبوشان ادامه می‌یابد. سپس خواننده با ثبات کوتاه‌مدت و دلنشین دوران کریم‌خان زند همراه می‌شود تا اینکه نزاع‌های خانوادگی زندیان، مقاومت و نبرد غم‌انگیز لطفعلی‌خان در کرمان و سرانجام قتل او به دست آغامحمدخان، زمینه‌ساز برپایی سلسله قاجار و پایتختی تهران دارالخلافه می‌گردد.
بخش عمده‌ای از تمرکز کتاب بر دوران پرنوسان قاجار استوار است؛ دورانی که با لشکرکشی‌ها و قتل آغامحمدخان در قلعه شوشی آغاز شده و با جنگ‌های طولانی ایران و روس، شکست‌های تلخ عباس‌میرزا و از دست رفتن اراضی وسیع قفقاز در زمان فتحعلی‌شاه گره می‌خورد. فضیلت‌خواه در این اثر، عهد ناصری را به عنوان نقطه‌ای عطف می‌نگرد که در آن تضاد میان استبداد سنتی و جوانه‌های تجددخواهی به اوج می‌رسد. او در کنار روایت وقایعی چون ماجراهای حاج سیاح، روزه‌خواری ناصرالدین‌شاه و حکایت شیر و پلنگ او، به تلخی جدایی هرات و اعطای امتیازات خسارت‌بار استعماری می‌پردازد. همچنین قتل دولتمردان مصلحی چون قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر مورد تحلیل قرار می‌گیرد. در این میان، تأسیس دارالفنون با ابتکار امیرکبیر به عنوان درخشان‌ترین نقطه این دوران برجسته شده است. نویسنده تأکید می‌کند که امیرکبیر با درکی درست، به جای اعزام پرهزینه محصلان به فرنگ، بستر آموزش علوم نوین را با دعوت از معلمان خارجی در داخل کشور فراهم کرد تا نخستین مرکز رسمی تعلیم و تربیت و مادر دانشگاه تهران بنا نهاده شود؛ نهادی که اگرچه بنیان‌گذارش در روز افتتاح آن در قید حیات نبود، اما روح اصلاح‌گرانه‌اش همواره در آنجا جریان داشت.
در ادامه، کتاب روند بیداری ایرانیان را از واقعه تنباکو تا ترور ناصرالدین‌شاه به دست میرزارضا کرمانی و نهایتا وقوع نهضت مشروطه در زمان مظفرالدین‌شاه ترسیم می‌کند. خواننده در این بخش با تقابل اندیشه‌های نو و استبداد محمدعلی‌شاهی، به توپ بستن مجلس توسط لیاخوف روسی و ناکامی‌های پس از مشروطه همراه می‌شود. نقطه پایان این دویست سال تلاطم، روایتی تحلیلی از زمینه‌های شکل‌گیری کودتای سوم اسفند، دیدار ژنرال آیرون‌ساید با رضاخان در قزوین، سرکوب شورش‌های محلی مانند اسماعیل سمیتقو و شیخ خزعل، و انقراض رسمی سلسله قاجار است. نویسنده با اشاره به فرجام کار و رنج‌نامه‌های مشروطه‌خواهانی چون سپهدار تنکابنی و سردار اسعد بختیاری، این دوران پرفرازونشیب را به سرانجام می‌رساند. فضیلت‌خواه در «دو قرن تلاطم» موفق شده است تاریخ ایران را بی‌طرفانه بازآفرینی کرده و اثری ارزشمند برای درک ریشه‌های مصائب و پیشرفت‌های ایران معاصر ارائه دهد.