کتاب عطار و عطر جنون

کتاب «عطار و عطر جنون» نوشته‌ی دکتر فرزام پروا، سومین جلد از مجموعه‌ی پژوهشی «پیوندهای ادبیات و روانکاوی» است که به کالبدشکافی لایه‌های پنهان آثار فریدالدین عطار نیشابوری می‌پردازد. این اثر حاصل دهه‌ها تامل نویسنده در مقام یک روان‌پزشک و روانکاو با گرایش لکانی است. دکتر پروا در این کتاب با بهره‌گیری از روش «باستان‌شناسی ادبی»، متون کلاسیک عطار از جمله منطق‌الطیر، تذکره‌یالاولیا و غزلیات او را از زوایایی کاملا نو واکاوی می‌کند. نویسنده تلاش دارد تا مفاهیم بنیادین روانکاوی مدرن را در دل سنت عرفانی ایران بازخوانی کند و نشان دهد که چگونه تجربیات روانی پیچیده‌ای نظیر ناخودآگاه، میل و فقدان در زبان شعری عطار بازنمایی شده‌اند. این کتاب نه یک نقد ادبی صرف، بلکه تلاشی میان‌رشته‌ای برای درک ساختار روانی انسانی است که در مرز میان عقل و جنون، به دنبال کشف حقیقت است.
درونمایه‌ی اصلی کتاب بر استعاره‌ی «عطر جنون» استوار است؛ مفهومی که پیوند میان کشش عرفانی و گسست‌های روانی را تبیین می‌کند. فرزام پروا در این تحلیل، شخصیت‌های آثار عطار را نه به عنوان الگوهای اخلاقی انتزاعی، بلکه به مثابه‌ی سوژه‌هایی با ساختار روانی مشخص بررسی می‌کند. او با انطباق آراء ژاک لکان بر منظومه‌های عطار، مفاهیمی چون «دیگری بزرگ»، «ژوئیسانس» (لذت آمیخته به رنج) و «واقعیت نمادین» را در سلوک مرغان و احوالات دیوانگان عطار بازسازی می‌کند. برای مثال سفر مرغان در هفت شهر عشق در این کتاب با فرآیند تحلیل روانکاوانه مقایسه شده است، جایی که سوژه باید از لایه‌های دفاعی و من کاذب خود عبور کند تا در نهایت با حقیقت «فقدان» روبرو شود. این رویکرد به خواننده کمک می‌کند تا درک کند چرا عطار حقیقت را از زبان مجانین جاری می‌سازد و چگونه جنون در نگاه او، نوعی رهایی از بندهای نظم نمادین جامعه محسوب می‌شود.
ساختار تحلیلی کتاب شامل مقالاتی است که به پرسش‌های بنیادین درباره‌ی زیست و اندیشه‌‌ی عطار پاسخ می‌دهند. دکتر فروا به دنبال یافتن «شمس درونی» عطار و سرمنشأ شوریدگی اوست و بررسی می‌کند که این شاعر چگونه با استفاده از شگردهای زبانی، دیوارهای میان خود و مخاطب را فرو می‌ریزد. کتاب «عطار و عطر جنون» با نگاهی انتقادی به اسطوره‌سازی‌های پیرامون این شاعر، بر لزوم خوانش دوباره‌ی متون او بر اساس آمارهای بالینی و روان‌شناختی تأکید می‌ورزد. این اثر برای علاقه‌مندان به مطالعات میان‌رشته‌ای، روانکاوی لکانی و ادبیات عرفانی، منبعی غنی فراهم آورده است که نشان می‌دهد متون کهن فارسی همچنان پتانسیل بالایی برای پاسخگویی به گره‌های روانی انسان معاصر دارند. نویسنده با پل زدن میان «فرید» و «فروید»، راهی نو برای فهم رنج، هستی و آگاهی در بستر ادبیات کلاسیک گشوده است.