کتاب سواد قجر و بیاض قاجار

کتاب «سواد قجر و بیاض قاجار» اثر محسن خلیلی می باشد نویسنده در این اثر پژوهشی، با بهره‌گیری از رویکرد انتقادی، تاریخ را نه به عنوان توالی صرف رویدادها، بلکه به مثابه متنی چندلایه بازخوانی می‌کند تا مسئله ی انفعال و ناکارآمدی قاجاران را در بستر ساختارهای پنهان قدرت و محدودیت‌های شناختی آن عصر واکاوی نماید. خلیلی در پی آن است که با نشاندن قاجاریه در ترازوی قضاوتی عادلانه و واقع‌بین، نشان دهد که میراث این دوران، همچنان در رگ و پی زیست سیاسی و اجتماعی امروز ایران جریان دارد.
کتاب در قالب دوازده جستار تدوین شده که هر یک، زاویه‌ای تاریک از مناسبات آن عصر را روشن می‌کند. نویسنده با تفکیک ظریف میان دو مقوله‌ی روابط خارجی و سیاست خارجی استدلال می‌کند که قاجاران اگرچه دارای روابط گسترده با دول دیگر بودند، اما به دلیل فقدان درک سیستمی از نظام بین‌الملل، فاقد یک سیاست خارجی مدون و کنش‌گرانه بودند. خلیلی در اینجا با مسئله تصمیم‌گیری روبروست و نشان می‌دهد که در آن ساختار، فرآیندها بیشتر به سمت تصمیم‌گری‌های فردی میل می‌کرد تا تصمیم‌سازی‌های نهادی. بخش قابل تامل اثر، تحلیل نگاه متقابل ایرانیان و بیگانگان است. نویسنده در جستارهای میانی، ذهنیت قاجاران نسبت به دیگری جهان خارج را تشریح می‌کند و متقابلا به بازخوانی تصویر ایران در ذهن روس‌ها، انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها می‌پردازد. این واکاوی دوطرفه، به خواننده کمک می‌کند تا منطق حاکم بر قراردادهای جنجالی نظیر «رویتر» را فراتر از کلیشه‌ی «خیانت» درک کند. خلیلی در بحث قرارداد رویتر و همچنین اعلام بی‌طرفی در جنگ‌های جهانی، شکاف عمیق میان «اعلام سیاست» و «قدرت اعمال آن» را به تصویر می‌کشد. سه جستار پایانی کتاب، به کالبدشکافی فهم بین‌المللی سه چهره‌ی شاخص یعنی امیرکبیر، میرزاحسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان اختصاص دارد. نویسنده در این بخش، اسناد و مکاتبات این رجال را زیر ذره‌بین می‌برد تا عیار واقعی درک آنان از دیپلماسی و موازنه قوا را بسنجد. این نگاه انتقادی، هاله‌ی تقدس یا لعنت را از چهره‌های تاریخی می‌زداید و آنان را به عنوان کنشگرانی در حصار محدودیت‌های زمانه معرفی می‌کند.
در نهایت، «سواد قجر و بیاض قاجار» اثری است که می‌خواهد توهم‌ها و افسانه‌های رایج درباره‌ی این سلسله را بزداید. محسن خلیلی با قلمی تحلیلی، خواننده را دعوت می‌کند تا به جای سرزنش صرف گذشتگان، سازوکارهای پنهانی را بشناسد که واقعیت مشهود آن روزگار را رقم زدند.