کتاب اکتاویو پاس

کتاب «اکتاویو پاس» که به‌عنوان نخستین دفتر از مجموعه‌ی «بوطیقا» توسط رضا اسکندری گردآوری و ترجمه شده و نشر خرد سرخ آن را در سال ۱۳۹۷ روانه‌ی بازار کرده، اثری درباره‌ی اکتاویو پاس است، نه نوشته‌ای از خود او. برخلاف کتاب‌هایی که مستقیما از قلم شاعر یا نویسنده به دست خواننده می‌رسد، این اثر از دریچه‌ی نگاه منتقدان و پژوهشگران ادبی به سراغ زندگی، اندیشه و شعر یکی از چهره‌های شناخته‌شده‌ی ادبیات قرن بیستم رفته است؛ شاعر، دیپلمات و منتقدی مکزیکی که در سال ۱۹۹۰ جایزه‌ی نوبل ادبیات را از آن خود کرد.
پیش از رسیدن به مقالات اصلی، بخشی از کتاب به یک گاه‌شمار اختصاص یافته که مسیر زندگی پاس را از آغاز تا پایان، همراه با نقاط عطف فکری و حرفه‌ای‌اش، به‌ترتیب زمانی پیش روی خواننده می‌گذارد. سه مقاله‌ای که پس از آن می‌آید، هرکدام از منظری متفاوت به شعر و جهان‌بینی او پرداخته‌اند. کوسروف چانتیکیان در نخستین مقاله با عنوان «درآمدی بر شعر و اندیشه‌ی اکتاویو پاس»، زمینه‌ای کلی از دغدغه‌های شاعرانه‌ی او فراهم می‌کند و خواننده را برای مواجهه با مقالات تخصصی‌تر آماده می‌سازد. در مقاله‌ی دوم ریچل فیلیپس با عنوان «حالت سوررئال» به برهه‌ای از کارنامه‌ی پاس نزدیک می‌شود که رگه‌های سوررئالیستی در آن پررنگ‌تر است؛ از جمله اشعار منثوری که در سال‌های ۱۹۴۹ و ۱۹۵۰ نوشته شده، دفتر «ایستگاه خشونت‌بار» و مجموعه‌ی «سمندر».
سومین مقاله، «شعر به مثابه سکوتی رمزگذاری‌شده» نوشته‌ی خایمه آلاثراکی، به سبک و ماهیت شعری پاس نزدیک‌تر می‌شود و می‌کوشد نسبت میان زبان، سکوت و معنا را در اشعار او روشن کند. این سه مقاله تصویری چندلایه از اکتاویو پاس ترسیم می‌کنند؛ شاعری که در آثارش پیوندی میان مدرنیسم غربی، اسطوره‌های کهن مکزیکی و آشنایی‌اش با اندیشه‌ی شرق - به‌ویژه در دوران مأموریت دیپلماتیک‌اش در هند - برقرار کرده است.
زبان برای او صرفا ابزار بیان نبود، بلکه راهی برای رسیدن به لایه‌های پنهان‌تر تجربه و ادراک به شمار می‌رفت؛ نگاهی که در هر سه مقاله از زاویه‌ای متفاوت بازتاب یافته است. در همین راستا پاس را بیشتر شاعر «عشق و دوستی» می‌دانند و جوهر نظریه‌اش درباره‌ی شعر را نیز با عبارت‌هایی متناقض‌نما توصیف می‌کنند؛ توصیفی که هر سه نویسنده، هرکدام به شیوه‌ی خود، در مقالات‌شان به آن اشاره می‌کنند.
مجموعه‌ی مقالات این کتاب، به‌جای ارائه‌ی یک روایت یکدست از زندگی و آثار پاس، چند صدای متفاوت را کنار هم می‌نشاند؛ همین چندصدایی است که فرصت می‌دهد خواننده از منظرهای گوناگون با اندیشه و شعر اکتاویو پاس آشنا شود و تصویری کامل‌تر از جایگاه او در ادبیات قرن بیستم به دست آورد.