کتاب بازتاب طبقات اجتماعی در طنز فارسی

وقتی خنده از چهره می‌افتد و شوخی‌ها لایه‌برداری می‌شوند، آنچه در عمق ادبیات انتقادی باقی می‌ماند، تصویر عریان مناسبات انسانی و نابرابری‌های زیسته است. کتاب «بازتاب طبقات اجتماعی در طنز فارسی» نوشته‌ی دکتر محمد کشاورز که با همکاری دکتر فرهاد درودگریان به نگارش درآمده درست از همین نقطه آغاز می‌شود؛ تلاقیگاه جذاب ادبیات منظوم و منثور خنده‌آور با جامعه‌شناسی کاربردی. این اثر به جای نگریستن به شوخ‌طبعی به‌عنوان ابزاری صرفا تفننی، آن را بستر تحلیل ساختار گروه‌های گوناگون جامعه‌ی معاصر ایران قرار داده است. مسئله‌ی کلیدی اثر بر مدار این پرسش می‌چرخد که خطوط فاصله‌دهنده‌ی میان دارا و ندار، یا مرفه و فرودست، چگونه در آینه‌ی قلم چهره‌های سرشناس طنز فارسی بازنمایی می‌شود.
چارچوب نظری کتاب با تکیه بر الگوی جامعه‌شناسی محتوا، مشخصا روش پیشنهادی هانری زالامانسکی، پی‌ریزی شده تا بتواند با سنجه‌های مشخص علمی، متون مکتوب را موشکافی کند. پژوهشگر برای پیاده‌سازی این روش سراغ پنج تن از شناخته‌شده‌ترین طنزپردازان معاصر رفته و آثار داستانی و منظوم آن‌ها را به عنوان نمونه‌ی آماری و تحلیلی برگزیده است.
بررسی شیوه‌ی شخصیت‌پردازی، مناسبات قدرت، دیوان‌سالاری، دغدغه‌های معیشتی و ناهنجاری‌های حاصل از دگرگونی‌های سریع اقتصادی، هسته‌ی سنگین بخش‌های میانی را تشکیل می‌دهد و در این مسیر خلق موقعیت‌های مضحک تنها یک تمهید ادبی نیست، بلکه واکنشی هوشمندانه به تورم، شکاف عمیق میان قشرها و تغییر معیارهای ارزش‌گذاری شهری به شمار می‌رود.
بخش مهمی از کاوش‌های این اثر به حوزه‌ی زبان‌شناسی اجتماعی و تحلیل لحن اختصاص دارد؛ جایی که مشخص می‌شود چگونه لهجه، ترکیب‌های زبانی و واژگان روزمره‌ی کوچه و بازار در برابر گفتار رسمی و استرلیزه‌ی طبقات حاکم یا مرفه قرار می‌گیرد تا تناقض‌های رفتاری را برجسته کند. نویسنده نشان می‌دهد که هر یک از پنج چهره‌ی مورد بررسی، با چه زاویه‌ی دیدی به تمایزهای سبک زندگی و فرهنگ عامه نگریسته‌اند و چگونه از تفاوت‌های زبانی برای ساخت تیپ‌های اجتماعی بهره برده‌اند.
کتاب «بازتاب طبقات اجتماعی در طنز فارسی (اوشی در نحوه بازتاب ویژگی‌های طبقات اجتماعی ایران در آثار پنج تن از طنزپردازان معاصر)» به نوعی سندشناسی جامعه‌شناختی تبدیل می‌شود که تغییرات رفتاری و فکری ایرانیان را در دهه‌های اخیر، در قالب بررسی متون خنده‌آور و افشاگر به تصویر کشیده و دقیقا روشن می‌کند که چطور شوخی‌های مکتوب معاصر، در عین سرگرم‌کننده بودن، همانند ثبتی تاریخی و اجتماعی از رنج‌ها، امیدها و تضادهای طبقاتی عمل کرده‌اند.