کتاب دوشنبه اگزیستانسیال

«دوشنبه اگزیستانسیال» مجموعه‌ای از نوشته‌های فلسفی بنجامین فوندان است که در سال ۲۰۱۶ با ترجمه و ویرایش بروس باو و اندرو روبنز توسط انتشارات New York Review Books Classics منتشر شد. این کتاب نخستین مجموعه‌ی انگلیسی‌زبان از آثار فلسفی فوندان به‌شمار می‌آید و شامل چهار مقاله‌ی محوری است: «دوشنبه اگزیستانسیال»، «مقدمه‌ای برای لحظه حال»، «انسان پیش از تاریخ» و «ملال». فوندان (۱۸۹۸-۱۹۴۴)، شاعر، منتقد، فیلم‌ساز و متفکر وجودی رومانیایی‌الاصل بود که در آثارش مرز میان فلسفه و ادبیات را آگاهانه درهم می‌ریخت و اندیشه‌ای رادیکال درباره آزادی، عقل و تجربه‌ی فردی ارائه می‌داد؛ اندیشه‌ای که تا امروز کمتر از شایستگی‌اش دیده شده است. در قلب این مجموعه، فوندان به مقابله با آن چیزی می‌پردازد که آن را سلطه‌ی عقل انتزاعی و نظام‌های فلسفی کلان می‌داند؛ نظام‌هایی که به‌زعم او، زندگی واقعی انسان را قربانی نظم، مفهوم‌سازی و کلی‌سازی می‌کنند. مقاله‌ی عنوانی کتاب، «دوشنبه اگزیستانسیال و یکشنبه تاریخ»، تقابلی بنیادین میان «زندگی زیسته» و «تاریخ عقلانی‌شده» برقرار می‌کند. فوندان با الهام از جمله‌ای منسوب به کافکا، دوشنبه را نماد مواجهه‌ی بی‌واسطه، اضطراب‌آلود و پیش‌بینی‌ناپذیر وجود می‌داند، در حالی که یکشنبه نماینده‌ی تاریخ، نظام، آرامش دروغین و تکرار است. از نظر او، فلسفه‌ی مسلط همواره تلاش کرده است دوشنبه را به یکشنبه تبدیل کند؛ یعنی ناآرامی وجود را در چارچوب‌های عقلانی رام سازد. در «مقدمه‌ای برای لحظه حال»، فوندان فلسفه‌ای را مطالبه می‌کند که نه درباره‌ی انسان انتزاعی، بلکه درباره‌ی انسان اکنون سخن بگوید. او با فلسفه‌هایی که از رنج، اضطراب و بحران‌های واقعی فاصله می‌گیرند، مرزبندی می‌کند و تأکید دارد که اندیشه باید در دل تجربه‌ی زنده شکل بگیرد، نه در امنیت مفاهیم کلی. مقاله‌ی «انسان پیش از تاریخ» نقدی صریح بر تقدم تاریخ، دولت، قانون و ایده‌های بزرگ بر فرد است؛ فوندان اصرار دارد که پیش از هر تاریخ و نظامی، انسانی یگانه و تقلیل‌ناپذیر وجود دارد که نباید در روایت‌های کلان حل شود. در «ملال»، او به یکی از بنیادی‌ترین تجربه‌های وجودی می‌پردازد: سنگینی بودن در جهانی که اغلب تهی از معنا، تکراری و خسته‌کننده به نظر می‌رسد؛ تجربه‌ای که نه با سرگرمی و نه با عقلانیت فلسفی به‌سادگی قابل رفع نیست. از نظر مضمونی، «دوشنبه اگزیستانسیال» دفاعی سرسختانه از فردیت در برابر کلیت است. فوندان حتی با اگزیستانسیالیسم‌های شناخته‌شده‌ی قرن بیستم-از هایدگر و سارتر گرفته تا کامو-مرزبندی می‌کند، آن‌جا که احساس می‌کند آن‌ها نیز در نهایت اضطراب وجودی را در چارچوب‌های نظری مهار می‌کنند. اگزیستانسیالیسم فوندان، فلسفه‌ای ناآرام، شاعرانه و آگاهانه «غیرقابل‌حل» است؛ فلسفه‌ای که به‌جای آرام‌کردن انسان، او را در برابر آزادی، تصادف و بی‌ثباتی هستی بیدار نگه می‌دارد. در مجموع، «دوشنبه اگزیستانسیال» کتابی است برای خوانندگانی که از فلسفه انتظار پاسخ‌های قطعی ندارند، بلکه به دنبال مواجهه‌ای صادقانه با تجربه‌ی زیستن‌اند. این اثر صدایی کم‌شنیده اما عمیق در فلسفه‌ی قرن بیستم است؛ صدایی که عقل را به چالش می‌کشد و از حق اضطراب، تردید و فردیت دفاع می‌کند.