کتاب گمشدگان ژاپنی

گمشدگان ژاپنی نوشته‌ی اریک فی رمانی تاریخی-ادبی است که با تکیه بر یکی از تاریک‌ترین و کمتر شناخته‌شده‌ترین فصل‌های جنگ سرد، به کاوشی چندلایه در باب ناپدیدشدن، هویت و هزینه‌ی انسانی سیاست‌های ایدئولوژیک می‌پردازد. این اثر که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات سوی در فرانسه منتشر شد، در مرز میان رمان تاریخی و تریلر سیاسی حرکت می‌کند و با ساختاری چندصدایی و غیرخطی، سرنوشت افراد عادی را در برابر نیروهای بی‌رحم ژئوپولیتیک قرار می‌دهد. اریک فی، نویسنده‌ی شناخته‌شده‌ی فرانسوی که پیش‌تر با رمان «ناگاساکی» جایزه‌ی بزرگ رمان فرهنگستان فرانسه را از آن خود کرده بود، در این کتاب نیز علاقه‌ی همیشگی‌اش به فضاهای خاموش، زندگی‌های حاشیه‌ای و خشونت نامرئی قدرت را ادامه می‌دهد. روایت «گمشدگان ژاپنی» با ناپدیدشدن یک سرباز آمریکایی در سال ۱۹۶۶ آغاز می‌شود؛ سربازی که در جریان گشت‌زنی در منطقه‌ی غیرنظامی میان کره‌ی شمالی و جنوبی به‌طرزی رازآلود ناپدید می‌شود. در ادامه، داستان به اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰ می‌رسد؛ زمانی که شهروندان عادی ژاپنی دختربچه‌ای که از تمرین بدمینتون بازمی‌گردد، باستان‌شناسی جوان در آستانه‌ی تحویل رساله‌ی دانشگاهی، و زنی که تنها برای خرید بستنی از خانه بیرون رفته است بی‌هیچ رد و نشانی محو می‌شوند. این ناپدیدشدن‌ها در فرهنگ ژاپنی با واژه‌ی «کامی‌کاکوشی» توصیف می‌شود؛ اصطلاحی که به‌معنای «پنهان‌شدن به‌دست خدایان» است و ناتوانی عقل و نهادهای رسمی در توضیح این فقدان مطلق را بازتاب می‌دهد. فی این رخدادهای پراکنده را به‌تدریج به یکدیگر پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که پشت این ناپدیدشدن‌های ظاهرا نامفهوم، سازوکاری سیاسی و سازمان‌یافته نهفته است. خطوط روایی به حوادثی چون انفجار پرواز ۸۵۸ خطوط هوایی کره در سال ۱۹۸۷ و بازداشت زنی مسلط به زبان ژاپنی می‌رسند که بعدها به‌عنوان مأمور کره‌ی شمالی شناسایی می‌شود. در نهایت، روشن می‌شود که این سرنوشت‌های گسسته به برنامه‌ی مخفی ربایش شهروندان ژاپنی توسط رژیم کره‌ی شمالی مرتبط‌اند؛ برنامه‌ای که هدف آن آموزش زبان، فرهنگ و شیوه‌ی زندگی ژاپنی به مأموران اطلاعاتی برای جاسوسی و عملیات تبلیغاتی بوده است. یکی از دستاوردهای اصلی رمان، نحوه‌ی درهم‌آمیزی تاریخ مستند و تخیل ادبی است. «گمشدگان ژاپنی» بر پایه‌ی وقایعی واقعی بنا شده که سال‌ها از دید افکار عمومی پنهان مانده بودند، اما فی به‌جای نوشتن گزارشی مستند، تجربه‌ی زیسته‌ی قربانیان را در مرکز روایت قرار می‌دهد. ناپدیدشدن در این رمان صرفا حذف فیزیکی نیست، بلکه فرایندی تدریجی از محو هویت است: جداشدن از زبان مادری، از حافظه‌ی شخصی، از روابط انسانی و از هر آنچه فرد را به گذشته‌اش پیوند می‌زند. شخصیت‌ها پس از ربوده‌شدن، در فضایی بیگانه و خصمانه گرفتار می‌شوند و زیر فشار آموزش اجباری و شست‌وشوی ایدئولوژیک، برای حفظ حداقلی از خود انسانی‌شان تقلا می‌کنند. ساختار غیرخطی و چندپاره‌ی رمان با جابه‌جایی مداوم میان دهه‌ها، مکان‌ها و دیدگاه‌ها بازتابی از تجربه‌ی گسسته‌ی فقدان است؛ هم برای قربانیان و هم برای بازماندگانی که هرگز پاسخی قطعی دریافت نمی‌کنند. این شیوه‌ی روایت، خواننده را وادار می‌کند قطعات پراکنده‌ی تاریخ و سرنوشت انسان‌ها را به‌تدریج کنار هم بگذارد و به درکی تدریجی از ابعاد انسانی فاجعه برسد. فی از این طریق، خشونت سیاسی را از سطح آمار و گزارش به سطح تجربه‌ای عاطفی و ملموس فرو می‌آورد. با وجود پشتوانه‌ی تاریخی قوی و مهارت روایی چشمگیر، رمان برای همه‌ی خوانندگان بی‌چالش نیست. نبود ترجمه‌ی گسترده‌ی انگلیسی یا فارسی، دسترسی به اثر را محدود کرده و زمینه‌ی سیاسی پیچیده‌ی آن ممکن است برای مخاطبانی که با تاریخ جنگ سرد و شرق آسیا آشنایی ندارند، نیازمند توضیح تکمیلی باشد. با این حال، همین تمرکز دقیق بر جزئیات تاریخی و انسانی است که «گمشدگان ژاپنی» را به اثری متمایز بدل می‌کند. در مجموع، «گمشدگان ژاپنی» رمانی است عمیق، اندوه‌بار و به‌شدت تأثیرگذار که نشان می‌دهد چگونه ایدئولوژی و قدرت سیاسی می‌توانند زندگی‌های عادی را بی‌صدا ببلعند. اریک فی با نثری سرد اما همدلانه، تاریخ را به تجربه‌ای زیسته تبدیل می‌کند و خواننده را با این پرسش بنیادین روبه‌رو می‌سازد که ناپدیدشدن انسان‌ها، حتی وقتی در سکوت رخ می‌دهد، چگونه حافظه‌ی جمعی و اخلاق ما را برای همیشه دگرگون می‌کند.