کتاب شیدایی

«شیدایی» نوشته‌ی ایرن نمیروفسکی رمانی کوتاه، فشرده و عمیقا درون‌نگر است که در روستایی فرانسوی و در سال‌های پیش از جنگ جهانی دوم می‌گذرد؛ فضایی که آرامش سطحی آن، لایه‌هایی از میل، راز، خشونت خاموش و سازش‌های اخلاقی را در خود پنهان کرده است. این اثر که در سال ۱۹۴۱ نوشته شد و دهه‌ها پس از مرگ تراژیک نویسنده کشف و منتشر گردید، نمونه‌ای شاخص از نگاه تیزبین روان‌شناختی و اجتماعی نمیروفسکی در قالبی موجز و غنایی به شمار می‌آید. رمان با روایت سیلویو، مردی میانسال و منزوی، پیش می‌رود؛ شخصیتی که پس از سال‌ها دوری و زیستن در حاشیه‌ی هنجارهای اجتماعی، به زادگاه خود بازگشته است. سیلویو نه قهرمان کنش‌گر، بلکه ناظری سرد و دقیق است؛ کسی که زندگی اطرافیان را با فاصله‌ای آمیخته به دانایی، تلخی و نوعی پذیرش خاموش می‌نگرد. این موقعیت روایی به نویسنده امکان می‌دهد تا بدون شتاب داستانی، شبکه‌ای از روابط انسانی را زیر ذره‌بین بگذارد. بازگشت سیلویو هم‌زمان با رخدادی خانوادگی است که در او «شیدایی» جوانی را بیدار می‌کند؛ شور و اشتیاقی که زمانی مسیر زندگی‌اش را تعیین کرده و اکنون به‌صورت خاطره‌ای ناآرام بازمی‌گردد. در امتداد روایت، روابط عاطفی و زناشویی چند شخصیت اصلی ترسیم می‌شود؛ روابطی که در ظاهر متعارف‌اند اما به‌تدریج ترک‌های پنهانشان آشکار می‌شود. نمیروفسکی بدون اتکا به پیچش‌های پرهیجان یا افشاگری‌های ناگهانی، نشان می‌دهد که چگونه میل، فراتر از فردیت، به نیرویی جمعی بدل می‌شود؛ نیرویی که در ساختارهای بسته‌ی اجتماعی راه خود را پیدا می‌کند و اغلب به شکل خیانت، سکوت یا محاسبه بروز می‌یابد. مسیر روایت، با حادثه‌ای بحرانی به نقطه‌ی تعلیق می‌رسد، اما تمرکز نویسنده نه بر حل معما، بلکه بر واکنش جمعی جامعه است؛ واکنشی که حقیقت را به حاشیه می‌راند و حفظ نظم ظاهری را بر هر داوری اخلاقی ترجیح می‌دهد. در سطح مضمونی، «شیدایی» تأملی تلخ و دقیق بر ماهیت اشتیاق و پیامدهای دیرپای آن است. آتش عنوان، استعاره‌ای از نیرویی است که در جوانی می‌سوزاند، انتخاب‌ها را رقم می‌زند و حتی پس از فروکش‌کردن، ردّی ماندگار در حافظه و روان باقی می‌گذارد. روایت سیلویو، به‌عنوان کسی که از آن آتش عبور کرده، تضادی معنادار میان شتاب جوانی و سکون میانسالی می‌سازد و نشان می‌دهد چگونه پشیمانی، خاطره و میل در هم تنیده می‌شوند. هم‌زمان، رمان نقدی بی‌رحمانه بر اخلاق جمعی ارائه می‌دهد؛ اخلاقی که در جوامع کوچک، نه بر پایه‌ی حقیقت، بلکه بر اساس بقا و پرهیز از بی‌ثباتی تنظیم می‌شود. از نظر سبکی، نثر نمیروفسکی موجز، شفاف و سرشار از مشاهده‌های روان‌شناختی است. قدرت اثر در ایجاز آن نهفته است: بدون زیاده‌گویی، جهانی از احساسات سرکوب‌شده و سازش‌های اخلاقی را ترسیم می‌کند. هرچند طرح داستان ساده به نظر می‌رسد، اما تنش زیرپوستی و عمق انسانی آن، رمان را فراتر از یک روایت محلی می‌برد. در جمع‌بندی، «شیدایی» رمانی کوتاه اما سنگین است؛ مراقبه‌ای ادبی درباره‌ی میل، زمان و سکوت جمعی. این اثر هم جایگاهی مهم در میراث ادبی نمیروفسکی دارد و هم نقطه‌ی ورود درخشانی برای خوانندگانی است که به ادبیات شخصیت‌محور، روان‌شناختی و بی‌تسلی علاقه‌مندند.