کتاب ملاصدرا

کتاب «ملاصدرا صدرنشین حکمت: بازخوانی اندیشه و آثار صدرالمتألهین شیرازی» اثری به قلم اسماعیل منصوری لاریجانی است که به واکاوی فراز و نشیب‌های زندگی و شالوده مکتب فکری یکی از بزرگ‌ترین اندیشمندان جهان اسلام می‌پردازد. این اثر با پیوند دادن سیر تکامل معنوی صدرالدین محمد شیرازی با مبانی فلسفی او، پرده از ابعاد وجودی شخصیتی برمی‌دارد که حیاتش با جستجوی بی‌وقفه حقیقت گره خورده بود. بر اساس روایت این کتاب، ملاصدرا که در حدود سال‌های ۹۷۹ یا ۹۸۰ هجری قمری در خاندانی اشرافی در شیراز دیده به جهان گشود، ثمره نذر پدرش ابراهیم بن یحیی قوامی، از وزیران دولت فارس بود که عهد کرده بود در صورت داشتن فرزندی موحد، اموالش را وقف فقرا و اهل علم کند. صدرالمتألهین نیز بعدها تمام ارثیه پدری را در راه تحصیل دانش صرف نمود. او پس از گذراندن مقدمات در زادگاهش، راهی اصفهان، پایتخت علمی صفویان شد و در آنجا علوم عقلی را از محضر میرداماد و علوم نقلی را نزد شیخ بهایی فراگرفت. با این حال، حیات فکری او به تلمذ محدود نماند و سه مرحله پرالتهاب را از سر گذراند. مرحله نخست، دوران شاگردی و تتبع در آرای متکلمان بود که بعدها در مقدمه کتاب مشهور خود، «اسفار»، از اتلاف عمر در میان مجادلات بی‌حاصل کلامی استغفار کرد. تحول شگرف زندگی او در مرحله دوم و در پی آزار علمای قشری شیراز رقم خورد؛ جایی که او تدریس در مدرسه خان را رها کرد و به روستای کهک در سی‌کیلومتری قم پناه برد. این انزوا و خلوت‌گزینی که حدود پانزده سال (احتمالا از ۱۰۲۵ تا ۱۰۳۹ قمری) به طول انجامید، به انقلابی روحی و دوران سخت ریاضت و کشف‌وشهود مبدل گشت. او در جوار حرم کریمه اهل‌بیت (ع) از قیل‌وقال شهرنشینی فاصله گرفت و پس از این پالایش درونی، مرحله سوم حیاتش یعنی تأسیس مکتب فلسفی بدیع خود را آغاز کرد.
منصوری لاریجانی در فصول یازده‌گانه این کتاب، دستاوردهای همین مکتب را بررسی می‌کند. مباحثی همچون انواع حکمت، حقیقت و انیت وجود، نفس رحمانیه، کیفیت موجودیت انسان و نوآوری شگرف او در حرکت جوهری و حرکت حبی، پیکره اصلی کتاب را شکل می‌دهند. نویسنده همچنین با بررسی پیوند دوسویه عقل و وحی و شناخت مفهوم صادر اول و حقیقت محمدیه (ص)، نشان می‌دهد که ملاصدرا توانست میان قهر برهان و عرفان آشتی برقرار سازد. در نهایت، این حکیم فرزانه که یادگارانی چون فیض کاشانی و عبدالرزاق لاهیجی را در مقام داماد در کنار فرزندان عالم خود ابراهیم، ام‌کلثوم، زبیده و معصومه‌خاتون پرورش داده بود، در سال ۱۰۵۰ (یا ۱۰۴۵) قمری در مسیر هفتمین سفر حج خود از دنیا رفت و در جوار حرم امیرالمومنین (ع) در نجف آرام گرفت؛ اما میراث فکری او که در این کتاب به‌خوبی بازخوانی شده، همچنان صدرنشین حکمت اسلامی است.