کتاب «مغولان در ایران تاریخ ایران زمین (7). از چنگیزخان تا پایان تیموریان» روایتی مستند، دقیق و نفسگیر از تقابل دو جهان کاملا متفاوت است؛ رویارویی جهانی که با شمشیر و غارت معنا مییابد در برابر سرزمینی که با قلم، هنر و آیین ریشه دوانده است. محسن جعفری در این پژوهش تاریخی، علاوه بر بازگویی مرثیهی تلخ سقوط و خاموش شدن صدای منارهها زیر سم اسبان، به بررسی یک دگرگونی شگرف میپردازد. او نشان میدهد که چگونه شکوه چندین سده تمدن، پس از بلعیده شدن در گردباد خشونت فاتحان، بار دیگر همچون ققنوس از میان خاکسترها سر برآورد. نویسنده با اتکا به منابع معتبر تاریخی، فراز و فرود سه قرن پرتلاطم از سده هفتم تا نهم هجری را پیش چشم خواننده زنده میکند. روایت از نخستین جرقههای قدرتگیری تموچین در دشتهای مغولستان آغاز میشود و گامبهگام مسیر یورش ویرانگر، استقرار دولت ایلخانی و در نهایت، هضم و جذب فرهنگی مغولان در چرخدندههای تمدن ایرانی را شرح میدهد. نقطهی عطف این استحالهی فرهنگی، در بخشهای مربوط به دوران فرمانروایی غازانخان به تصویر کشیده شده است. کتاب نشان میدهد که چگونه این ایلخان جوان، پس از رسیدن به قدرت در بیستوچهار سالگی و سرکوب خونین و بیرحمانهی رقبای نظامی و سیاسی خود نظیر امیر نوروز و صدر جهان، در نهایت مسیر ادارهی قلمرو خود را تغییر میدهد. او با سپردن امور دیوانی و وزارت به نخبگان و دیوانسالاران برجستهی ایرانی همچون رشیدالدین فضلالله همدانی و سعدالدین محمد ساوجی، تن به اصلاحات گستردهای میدهد که نماد آشکار غلبهی کتاب بر شمشیر و پیروزی فرهنگ بر خوی بیابانگردی است. در بخشهای بعدی، کتاب با یکپارچگی روایی به دوران پرآشوب پس از فروپاشی ایلخانان و تکهتکه شدن ایران میان دولتهای محلی میپردازد تا زمینه را برای ظهور تیمور گورکانی فراهم کند. اوج این روایت درخشان، شرح شکوفایی فرهنگی و هنری عصر جانشینان تیمور است؛ دورانی طلایی که در آن، برخلاف خاستگاه خشن پایهگذار سلسله، شهرهایی چون هرات به کانون بیبدیل هنر، معماری و ادب جهان تبدیل شدند. این اثر برای علاقهمندان به تاریخ ایران، دانشجویان رشتههای تاریخ، هنر و معماری، و تمام کسانی که میخواهند تصویری روشن و پیوسته از سرنوشت اجتماعی و فرهنگی ایران پس از طوفان مغول داشته باشند، خواندنی است. جعفری در این کتاب ثابت میکند که بذر فرهنگ ایرانی چنان ژرف است که خونریزترین فاتحان را نیز در خود فرو میبرد.