کتاب به کشت دادن مادام بواری و هشت مقاله دیگر در باب ادبیات

«به کشت دادن مادام بواری و هشت مقاله دیگر در باب ادبیات» مجموعه‌ای است که با ترجمه پویا رفویی از سوی نشر ناهید منتشر شده و در نگاه نخست ممکن است به سبب عنوانش، کتابی متمرکز بر فلوبر و رمان مادام بواری به نظر برسد. اما ماهیت واقعی اثر چیز دیگری است: با یک آنتولوژی نظری و ادبی روبه‌رو هستیم که متن‌هایی از ژیل دلوز، ژاک رانسیر، جان برگر و فرانسیسکو آیالا را کنار هم می‌نشاند. همین نکته برای فهم کتاب اهمیت دارد، زیرا عنوان جذاب آن فقط یکی از ورودی‌های ممکن به مجموعه است، نه خلاصه محتوای آن. مرکز ثقل کتاب، بیش از آنکه مادام بواری باشد، پرسش از نسبت ادبیات با تجربه، ادراک، تاریخ، رنج و امکان بیان است. فهرست کتاب از نه متن تشکیل شده است: «میانجی» و «میزگرد پروست» از دلوز، چهار مقاله از رانسیر شامل «سیاست ادبیات»، «به کشت دادن مادام بواری: ادبیات، دموکراسی و پزشکی»، «بورخس و مرض فرانسوی» و «در میدان نبرد: تالستوی، ادبیات، تاریخ»، دو متن از جان برگر با عنوان‌های «در این گیرودار» و «ساعت شعر»، و در پایان «گفت‌وگوی مردگان: مرثیه‌ای اسپانیایی» از فرانسیسکو آیالا. این ترکیب نشان می‌دهد که کتاب نه بر اساس نویسنده‌ای واحد، بلکه بر اساس مسئله‌ای مشترک سامان یافته است: ادبیات چگونه مرزهای دیدن، گفتن و زیستن را جابه‌جا می‌کند؟ در میان این متن‌ها، رانسیر جایگاه مرکزی دارد. مقاله «سیاست ادبیات» کلید فهم بخش مهمی از کتاب است. رانسیر سیاست ادبیات را به معنای موضع‌گیری نویسنده یا پرداختن مستقیم به موضوعات سیاسی نمی‌فهمد. مسئله برای او این است که ادبیات چه کسانی را قابل دیدن می‌کند، به چه صداهایی امکان شنیده‌شدن می‌دهد و چه زندگی‌هایی را سزاوار روایت می‌سازد. با این تعریف، ادبیات حتی وقتی ظاهرا از سیاست دور است، در سطحی عمیق‌تر با سازمان ادراک و حساسیت جمعی سروکار دارد. این نگاه باعث می‌شود رمان، شعر و روایت تاریخی صرفا قالب‌هایی زیباشناختی نباشند، بلکه شیوه‌هایی برای بازآرایی جهان محسوس باشند. مقاله «به کشت دادن مادام بواری» مهم‌ترین متن کتاب از حیث عنوان و جذابیت نظری است. رانسیر از تناقضی آگاهانه آغاز می‌کند: اما بواری را کسی نمی‌کشد؛ او خودکشی می‌کند. پس چرا باید از «کشتن» او سخن گفت؟ پاسخ رانسیر به ساختار زیبایی‌شناختی رمان فلوبر مربوط است. ادبیات جدید، به باور او، سلسله‌مراتب کهن میان موضوعات والا و پست، قهرمانان بزرگ و زندگی‌های معمولی را فرو می‌ریزد. هر چیز می‌تواند موضوع ادبیات شود. اما اما می‌خواهد همین آزادی زیبایی‌شناختی را در زندگی خود عملی کند؛ می‌خواهد زندگی را همچون رمانی از تصویر، میل، شدت و رویا بسازد. تنش از همین‌جا آغاز می‌شود: فلوبر جهانی می‌آفریند که در آن هر تجربه‌ای قابلیت ادبی شدن دارد، اما شخصیتش را به سبب زیستن درون همین منطق به سوی مرگ می‌برد. دو مقاله دیگر رانسیر درباره تالستوی و بورخس این چارچوب را گسترش می‌دهند. در بحث تالستوی، مسئله نسبت ادبیات و تاریخ است؛ اینکه روایت ادبی چگونه می‌تواند از تمرکز بر شخصیت‌های بزرگ و علت‌های رسمی فاصله بگیرد و جزئیات، نیروهای پراکنده و زندگی‌های حاشیه‌ای را وارد میدان کند. در مقاله بورخس نیز رانسیر با نقد بورخس بر رمان واقع‌گرای فرانسوی درگیر می‌شود و نشان می‌دهد که اختلاف بر سر سبک، در عمق خود اختلافی درباره نسبت روایت و واقعیت است. متن‌های دلوز افق دیگری می‌گشایند. «میانجی» درباره آفرینش و ضرورت واسطه‌هاست؛ اینکه اندیشه از انزوای ناب سوژه بیرون نمی‌آید، بلکه از برخوردها، پیوندها و نیروهایی زاده می‌شود که امکان گفتن چیزی تازه را فراهم می‌کنند. «میزگرد پروست» نیز ادبیات را نه به عنوان بازتاب زندگی، بلکه به عنوان دستگاهی برای کشف زمان، حافظه و نشانه‌ها پیش می‌کشد. برگر، با نثری انسانی‌تر و عاطفی‌تر، شعر و نوشتن را به رنج، جدایی و امکان پیوندزدن جهان‌های گسسته مربوط می‌کند. آیالا نیز با «گفت‌وگوی مردگان» حافظه، شکست و صدای خاموش‌شدگان تاریخ را به فضای کتاب وارد می‌کند. ارزش «به کشت دادن مادام بواری و هشت مقاله دیگر در باب ادبیات» در همین چندصدایی سنجیده است. کتاب پاسخ واحدی به ماهیت ادبیات نمی‌دهد، اما نشان می‌دهد ادبیات فقط هنر جمله‌های زیبا یا روایت‌های جذاب نیست. ادبیات جایی است که امر نادیده چهره پیدا می‌کند، امر خاموش زبان می‌یابد و زندگی معمولی از حاشیه به مرکز تجربه رانده می‌شود. این مجموعه برای خواننده‌ای که فقط دنبال تفسیری از مادام بواری است، شاید گسترده‌تر از انتظار باشد؛ اما برای کسی که می‌خواهد بفهمد چرا ادبیات هنوز می‌تواند با ادراک انسان کاری جدی کند، کتابی زنده و تحریک‌کننده است. اما در عنوان کتاب می‌میرد، اما پرسشی که از مرگ او برمی‌خیزد زنده می‌ماند: وقتی زندگی