کتاب بر دامنه

در رمان «بر دامنه» نوشته‌ی مارکوس ورنر، همه چیز از یک گفت‌وگوی ظاهرا عادی آغاز می‌شود؛ دو مرد در تراس هتلی در منطقه‌ی کوهستانی تسین سوئیس کنار هم می‌نشینند، نوشیدنی می‌خورند و حرف می‌زنند. اما ورنر خیلی زود نشان می‌دهد که این برخورد تصادفی، بیشتر شبیه یک بازجویی روانی است تا یک مکالمه‌ی دوستانه. توماس کلارین، وکیل جوان پرونده‌های طلاق، مردی است که رابطه‌ی انسانی را با نوعی بدبینی مدرن نگاه می‌کند؛ انگار مدت‌هاست عشق را فقط در قالب خیانت، جدایی و سوءتفاهم دیده است. در نقطه‌ی مقابل توماس لوس قرار دارد؛ زبان‌شناسی میانسال که هنوز زیر بار سوگ مرگ همسرش زندگی می‌کند و به شکلی عجیب به گذشته وفادار مانده است. نکته‌ی مهم اینجاست که ورنر تقابل این دو را به شکل مستقیم و شعاری طراحی نمی‌کند. هیچ‌کدام نماینده‌ی کامل حقیقت نیستند. کلارین با تمام نگاه سرد و تحلیلگرش، در جایی شکننده و مضطرب به نظر می‌رسد و لوس، با آن ظاهر آرام و فرهنگی، رفته‌رفته وجهی تهدیدآمیز پیدا می‌کند. همین جابه‌جایی مداوم جایگاه قدرت میان شخصیت‌ها فضای رمان را ناپایدار و عصبی می‌کند. خواننده مدام حس می‌کند چیزی در زیر سطح این گفت‌وگو پنهان شده؛ چیزی که هنوز نامش گفته نشده اما حضورش همه جا احساس می‌شود. مارکوس ورنر در این رمان کوتاه از دل مکث‌ها، سکوت‌ها و جمله‌های نیمه‌تمام، نوعی تعلیق روانی می‌سازد که حتی از بسیاری رمان‌های جنایی پرحادثه هم سنگین‌تر عمل می‌کند.
ساختار روایی «بر دامنه» به شدت وابسته به زبان و ریتم دیالوگ است. ورنر به جای تکیه بر حادثه، روی لحن، انتخاب واژه‌ها و فاصله‌ی میان جمله‌ها کار می‌کند. همین باعث شده متن حالتی شبیه یک بازی ذهنی پیدا کند؛ انگار هر شخصیت سعی می‌کند بدون آشکار کردن کامل خودش، دیگری را وادار به اعتراف کند. در ظاهر گفت‌وگوها فلسفی و روشنفکرانه‌اند؛ درباره ی ازدواج، ادبیات، وفاداری، خاطره و زندگی مدرن، اما زیر این لایه‌ی روشنفکرانه، خشمی خاموش جریان دارد. طنز تلخی که در حرف‌های کلارین دیده می‌شود، بیشتر از آنکه نشانه‌ی اعتمادبه‌نفس باشد، نوعی مکانیسم دفاعی است. او مدام روابط انسانی را کوچک می‌کند، چون از درگیر شدن واقعی می‌ترسد. لوس نیز با تمام آرامش ظاهری‌اش، اسیر گذشته‌ای است که نتوانسته از آن عبور کند. اینجاست که عنوان رمان معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند. «بر دامنه» فقط اشاره به جغرافیای کوهستانی ندارد؛ شخصیت‌ها واقعا روی لبه‌ی فروپاشی ایستاده‌اند و نه سقوط می‌کنند، نه نجات پیدا می‌کنند. ورنر این وضعیت معلق را با دقتی وسواس‌گونه حفظ می‌کند. حتی طبیعت اطراف هتل هم چنین حسی دارد؛ آرام، زیبا و در عین حال خطرناک. کوهستان در رمان صرفا دکور نیست، بلکه بازتاب وضعیت درونی شخصیت‌هاست؛ مه، شیب جاده‌ها، سکوت طبیعت و فاصله‌ی هتل از شهر، همه به حس انزوا و تعلیق روانی دامن می‌زنند.
یکی از موضوعات کمتر گفته‌شده درباره‌ی رمان، مسئله‌ی بحران مردانگی در جهان مدرن است. هر دو شخصیت اصل، به نوعی با شکست مواجه شده‌اند، اما شکل مواجهه‌ی آن‌ها با این شکست متفاوت است. کلارین نماینده‌ی نسلی است که روابط را موقتی و بی‌ثبات می‌بیند و به همین دلیل پیشاپیش خودش را از نظر عاطفی عقب می‌کشد. او مدام تحلیل می‌کند، قضاوت می‌کند و فاصله می‌گیرد. لوس اما به شکلی بیمارگونه به گذشته چسبیده و هنوز هویت خودش را از طریق همسر ازدست‌رفته‌اش تعریف می‌کند. ورنر بدون آنکه مستقیم وارد بحث‌های جامعه‌شناختی شود، نشان می‌دهد که هر دو مدل، در نهایت نوعی بن‌بست روانی تولید می‌کنند. رمان از این نظر شباهتی به آثار اگزیستانسیالیستی اروپایی دارد؛ جایی که شخصیت‌ها بیشتر از آنکه درگیر اتفاقات بیرونی باشند، درگیر ذهن خودشان هستند. حتی حقیقت نیز در این رمان شکل ثابتی ندارد. هرچه جلوتر می‌رویم، خواننده کمتر مطمئن می‌شود که کدام شخصیت قابل اعتمادتر است.
پایان «بر دامنه» دقیقا از همان جنس پایان‌هایی است که بعد از بستن کتاب تازه اثرش شروع می‌شود. ورنر ناگهان زاویه ی نگاه خواننده را جابه‌جا می‌کند و باعث می‌شود تمام گفت‌وگوهای قبلی معنای دیگری پیدا کنند. این چرخش صرفا یک غافلگیری داستانی نیست؛ بیشتر شبیه لحظه‌ای است که آدم ناگهان متوجه می‌شود تمام مدت بخشی از واقعیت را ندیده بوده. قدرت رمان در همین است که بدون صحنه‌های خشن، بدون حادثه‌پردازی بزرگ و بدون اغراق عاطفی، اضطرابی مداوم ایجاد می‌کند. خواننده احساس می‌کند زیر آرامش ظاهری متن، نوعی خشونت خاموش پنهان شده است. مارکوس ورنر در این اثر به شکل ظریفی نشان می‌دهد که گفت‌وگو همیشه راهی برای نزدیک شدن نیست؛ گاهی آدم‌ها حرف می‌زنند تا یکدیگر را کنترل کنند، زخمی کنند یا حتی به مرز نابودی برسانند. به همین دلیل «بر دامنه» فقط یک رمان روانشناخ