کتاب تب

نمایشنامه‌ی «تب» اثر والاس شان، تک‌گویی بلند و بی‌رحمانه‌ای است که تماشاگر را با پرسشی آزاردهنده روبه‌رو می‌کند: آسایش یک انسان تا چه اندازه می‌تواند از رنج انسان‌های دیگر جدا باشد؟ این اثر که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۰ اجرا شد، از دل جامعه‌ای مصرف‌زده سخن می‌گوید که در آن کالاها، سفرها، هنر و سرگرمی چنان طبیعی به نظر می‌رسند که زنجیره‌های پنهان تولید و محرومیت به چشم نمی‌آیند. شان به جای ارائه خطابه‌ای مستقیم، ذهن انسانی مرفه و فرهنگ‌دوست را زیر فشار قرار می‌دهد تا سازوکارهای توجیه، انکار و فرار او آشکار شوند. «تب» بیش از آنکه درباره بیماری جسم باشد، نمایش لحظه‌ای است که دستگاه دفاعی ذهن از کار می‌افتد و آگاهی، مانند حرارتی تحمل‌ناپذیر، سراسر وجود فرد را فرا می‌گیرد. راوی بی‌نام نمایش در حمام هتلی واقع در کشوری فقیر و ناآرام، روی زمین افتاده و دچار تب، تهوع و لرز است. مکان به‌اندازه وضعیت جسمانی او اهمیت دارد: اتاق هتل نشانه امتیاز و امنیت مسافر است، اما بیرون از آن، مردمی با فقر، سرکوب و ناامنی زندگی می‌کنند. راوی نمی‌تواند به‌سادگی میان فضای امن هتل و جهان بیرون دیوارهایش مرزی روشن بکشد. بیماری این مرز را از میان برداشته و بدنش را به صحنه برخورد دو واقعیت تبدیل کرده است؛ واقعیت زندگی راحتی که به آن عادت دارد و واقعیت رنجی که تا آن شب می‌توانست از فاصله‌ای زیباشناسانه تماشایش کند. ذهن تب‌زده او میان خاطرات مهمانی‌ها، دوستی‌ها، اجراهای هنری، لباس‌های زیبا و سفرهایش حرکت می‌کند. آنچه زمانی نشانه ظرافت، فرهنگ و خوشبختی به نظر می‌رسید، اکنون صورتی مشکوک پیدا می‌کند. راوی از خود می‌پرسد اشیایی که دوست دارد چگونه تولید شده‌اند، چه کسانی برای فراهم‌شدن آسایش او کار کرده‌اند و چرا رنج آنان در داستانی که او درباره زندگی خود ساخته، جایی نداشته است. پرسش‌ها به‌تدریج امکان بازگشت به بی‌خبری را از او می‌گیرند. او دیگر نمی‌تواند بی‌گناهی خود را صرفا با این استدلال حفظ کند که شخصا به کسی آسیب نرسانده است؛ زیرا درمی‌یابد زندگی روزمره نیز در شبکه‌ای از روابط نابرابر شکل می‌گیرد. ساختار تک‌گویی اعترافی، فاصله امن میان صحنه و تماشاگر را کاهش می‌دهد. راوی با مخاطب حرف می‌زند، اما سخنانش شبیه گفت‌وگویی است که هر فرد ممکن است در خلوت با خود داشته باشد و بلافاصله سرکوبش کند. تماشاگر نمی‌تواند او را به‌آسانی محکوم کند، زیرا علایق، لذت‌ها و بهانه‌هایش آشنا هستند. شان از این شباهت استفاده می‌کند تا مخاطب را از جایگاه قاضی بیرون بکشد و در موقعیت شریک و شاهد قرار دهد. پرسش نمایش دیگر این نیست که راوی چه خطایی مرتکب شده، بلکه این است که آیا کسی می‌تواند در جهانی به‌هم‌پیوسته، خود را کاملا بیرون از رنج دیگران بداند. فضای بسته حمام نیز تصویر دقیقی از بن‌بست روانی شخصیت است. او نه راهی برای بازگشت به معصومیت گذشته دارد و نه می‌داند آگاهی تازه را چگونه به کنشی معنادار تبدیل کند. روایت خطی نیست؛ خاطره، استدلال، هذیان و تصویرهای بدنی پیوسته جای یکدیگر را می‌گیرند. زبان سنجیده و روشن راوی، با شدت گرفتن تب، دچار گسست می‌شود. بدن چیزی را بیان می‌کند که ذهن سال‌ها به تعویق انداخته است. تهوع او فقط واکنشی جسمانی نیست؛ نوعی پس‌زدن زندگی‌ای است که دیگر نمی‌تواند آن را بی‌مسئله بپذیرد. قدرت اثر در این است که عذاب وجدان را با مسئولیت اخلاقی یکی نمی‌گیرد. احساس گناه ممکن است به خودآزاری، نمایش فضیلت یا فلج‌شدن بینجامد، بی‌آنکه چیزی را تغییر دهد. راوی به آگاهی رسیده، اما آگاهی به‌خودی‌خود رهایی‌بخش نیست. او همچنان میان میل به آسایش و خواست عدالت گرفتار است و نمی‌تواند برای این تضاد پاسخی پاکیزه پیدا کند. شان اجازه نمی‌دهد تماشاگر با یک تصمیم قهرمانانه یا بخششی آسان، سالن را آسوده ترک کند.
«تب» نمایشنامه‌ای درباره ناممکن‌بودن پاک‌دستی مطلق و ضرورت بیدار ماندن در برابر همین ناممکنی است. تب شاید درمان نباشد، اما نشانه آن است که وجدان هنوز کاملا بی‌حس نشده است. راوی روی کف سرد حمام افتاده، ولی بیماری اصلی بیرون از بدن او جریان دارد؛ در جهانی که هر کالای درخشان، سایه‌ای دارد و هر دست آسوده، ممکن است بی‌آنکه بداند، گرمای تب دستی دیگر را حمل کند.