کتاب ادیان کهن در شرق

کتاب «ادیان کهن در شرق» اثری بنویسدگی رووف شلبی است که مبتنی بر مطالعات میدانی به واکاوی ریشه‌ها، باورها و نمادهای آیین‌های باستانی شرق، به‌ویژه هندوئیسم و بودیسم می‌پردازد. این اثر که در چاپ نخست خود با عنوان پدیدارشناسانه و تأمل‌برانگیز خدایان در بازارها منتشر شده بود، در حقیقت محصول و دستاورد هفت سال زیست اجتماعی، تعامل نزدیک و فعالیت‌های اسلامی نویسنده در کشورهای اندونزی و مالزی است. شلبی در طول این دوران با تسلط یافتن بر زبان بومی این مناطق، موفق شد برای نخستین بار متون اصلی و دست‌اول آیین بودا را مستقیما به زبان عربی ترجمه کند تا پژوهشگران حوزه ادیان بتوانند از سرچشمه‌ای مطمئن و به دور از تحریف‌های رایج به مطالعه این مکاتب بپردازند. تغییر نام کتاب در چاپ دوم به پیشنهاد مستقیم اندیشمندانی چون محمد ابراهیم الفیومی و تأیید عبد سنبلی صورت گرفت تا عنوان اثر با صبغه علمی، ساختار روشمند آن همخوانی و تناسب بیشتری داشته باشد؛ هرچند نام اولیه نیز برگرفته از مشاهدات عینی نویسنده از تجاری‌سازی دین و خرید و فروش روزمره نمادهای مذهبی در کوی و برزن این کشورها بود.
مولف در این رساله جامع، ابتدا به مباحث نظری همچون زمینه‌های اختلاف و پیامدهای تقابل و جدایی میان دین و فلسفه، نسبت پیچیده دین با علم، و مرزهای باریک میان دین و جادوگری می‌پردازد و سپس با ورود به بحث نمادهای دین‌داری بدوی، تاریخچه بت‌پرستی در دوران جاهلیت عرب و خاستگاه مشهورترین بت‌های آن عصر را مورد مداقه قرار می‌دهد. با این وجود، هسته اصلی این کتاب، بخش مربوط به بررسی بت‌پرستی و آیین‌های هند و آسیای جنوب شرقی است. در این بخش، نویسنده با واکاوی وداها و اصول اعتقادی هندوئیسم آگاما هندو و سپس ورود دقیق به جهان‌بینی بودایی، ترجمه‌ای ساختاریافته از متون معتبر بودایی را در قالب بیست و شش باب ارائه می‌دهد. این ابواب گستره وسیعی از مفاهیم اخلاقی، عرفانی و هستی‌شناسانه را در بر می‌گیرند که از موعظه‌ها، آگاهی، تفکر، مراسم پیش‌کشی گل‌ها، حکمت و سعادت آغاز شده و به موضوعات عمیق‌تری چون بررسی گناهان و اعمال شیطانی، قصاص، پیری و کهولت، کنترل تمایلات نفسانی، دوزخ، داستان فیل، ماهیت خویشتن و دنیا، و نقش کاهنان و برهما ختم می‌شوند؛ ضمن آنکه در بخش‌های پایانی اشاره‌ای نیز به پرتوهایی از آیین بودا و افسانه‌های جادوگران مصر باستان دارد. هدف نهایی رووف شلبی از تدوین این پژوهش تطبیقی، آن‌گونه که خود به‌صراحت بیان می‌دارد، نمایش خلوص، عظمت و قداست دین مبین اسلام است که در طول قرون متمادی از انحرافات، شبهات و هذیان‌های مکاتب بشری و آیین‌های اسطوره‌ای مصون مانده است؛ اثری که در نهایت با رویکردی توصیفی توانسته است درک بهتری از نظام‌های معنایی جوامع کهن شرقی ارائه دهد.