کتاب ورا باکستر

«ورا باکستر، یا سواحل اقیانوس اطلس» اثر مارگریت دوراس متنی است که در مرز ادبیات، سینما و تئاتر شکل گرفته و همین وضعیت مرزی بخشی از معنای آن است. کتاب در ۱۹۸۰ منتشر شد، سه سال پس از فیلم «باکستر، ورا باکستر» که دوراس خود آن را ساخته بود؛ اما متن چاپی صرفا سناریوی ثبت‌شدهٔ فیلم نیست. دوراس بار دیگر مادهٔ داستانی را بازنویسی کرد و ساختاری پدید آورد که در آن واقعه عقب می‌رود و گفتن واقعه، مکث‌های میان جمله‌ها و حضور کسی که گوش می‌دهد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای فهم ورا باکستر باید از همین جابه‌جایی آغاز کرد. ریشهٔ اثر به نمایشنامهٔ «سوزانا آندلر» بازمی‌گردد که دوراس در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ نوشته بود. در آنجا نیز زنی متأهل، شوهری ثروتمند و بی‌وفا، معشوقی جوان و خانه‌ای کنار دریا وجود داشتند. دوراس بعدها از جنبه‌های ملودراماتیک آن نمایشنامه فاصله گرفت و هنگام بازگشت به همان موقعیت، مرکز ثقل را تغییر داد. در «ورا باکستر» مثلث عشقی دیگر موتور اصلی درام نیست. میشل کر، معشوق ورا، به حاشیه می‌رود و آنچه برجسته می‌شود خود وضعیت وراست: زنی که هجده سال در ازدواجی گرفتار مانده که پول، وفاداری، خیانت و وابستگی را به شکل عجیبی به یکدیگر گره زده است. ژان باکستر، شوهر ورا، مردی ثروتمند است که بارها به او خیانت کرده؛ بااین‌حال حتی رابطهٔ خارج از ازدواج هم از منطق مالی او بیرون نمی‌ماند. او به میشل پول داده تا معشوق همسرش شود. این جزئیات در جهان دوراس عجیب‌تر از یک رسوایی خانوادگی عمل می‌کند. پول به چیزی بدل می‌شود که جای رابطه را می‌گیرد: ابزار کنترل، نشانهٔ حضور و واسطه‌ای برای سازمان‌دادن میل دیگران. ورا ظاهرا خیانت کرده است، اما حتی خیانت او نیز زیر نظارت و با سرمایهٔ شوهرش ممکن شده. به همین دلیل آزادی جنسی یا شکستن وفاداری زناشویی به‌خودی‌خود راه خروجی پیش پای او نمی‌گذارد. ساختار متن این اسارت را با نوعی حرکت دورانی بازآفرینی می‌کند. داستان بیشتر گفته می‌شود تا آنکه مستقیما رخ دهد. پرسش‌ها و پاسخ‌ها اطلاعاتی را که ظاهرا باید گذشته را روشن کنند بارها از زاویه‌های مختلف بازمی‌گردانند، اما هر توضیح شکاف تازه‌ای ایجاد می‌کند. «ناشناس» در این میان اهمیتی اساسی دارد: کسی که با شنیدن و پرسیدن، ورا را وادار می‌کند زندگی خودش را به زبان بیاورد. گفت‌وگو در ظاهر برای فهمیدن است، ولی نزد دوراس فهم قطعی به دست نمی‌آید. کلمات به‌جای بستن پروندهٔ گذشته، نشان می‌دهند ورا تا چه اندازه از میل خودش دور افتاده است. خانهٔ تقریبا خالی کنار دریا نیز ادامهٔ همین ساختمان است. فضای بورژوایی وجود دارد، اما زندگی از آن عقب کشیده؛ ثروت حضور دارد، ولی چیزی برای پرکردن خلأ فراهم نمی‌کند. بیرون از خانه، دریا، جنگل و صدای موسیقی جهانی دیگر را تداعی می‌کنند؛ جهانی که به‌طور کامل در اختیار نظم زناشویی و اقتصادی باکسترها نیست. در فیلم، موسیقی مداوم کارلوس دالسیو نقشی تعیین‌کننده در ساختن این «بیرون» دارد، و متن چاپی نیز نسبت خود را با سکوت، صدا و فضای شنیداری حفظ می‌کند. دوراس داستان را چنان می‌نویسد که گویی باید هم خوانده و هم شنیده شود. ارزش «ورا باکستر» در همین حذف تدریجی عناصر آشنای ملودرام است. خیانت، حسادت، پول و احتمال فروپاشی زناشویی باقی می‌مانند، اما کتاب از آن‌ها برای ایجاد تعلیق داستانی متعارف استفاده نمی‌کند. مسئله به جایی دشوارتر منتقل می‌شود: چرا زنی که ظاهرا امکان رفتن دارد، نمی‌رود؟ آیا وفاداری او عشق است، عادت است، اطاعت است یا شکلی از محوشدن خویشتن؟ دوراس پاسخ واحدی تحمیل نمی‌کند. این امتناع می‌تواند برای خواننده‌ای که انتظار پیرنگ منسجم و روان‌شناسی توضیحی دارد خسته‌کننده باشد؛ تکرارها و سکون متن عامدانه‌اند و کتاب بدون پذیرش این ریتم به‌سختی گشوده می‌شود. اما همان محدودیت ظاهری، کیفیت متمایز اثر را می‌سازد. ورا باکستر در خانه‌ای کنار اقیانوس ایستاده است؛ جایی که همه‌چیز برای رفتن مهیاست و بااین‌حال رفتنی در کار نیست. صدای دریا و صدای دیگری از بیرون می‌آید، اما پرسش اصلی درون همان فضای خالی باقی می‌ماند: انسانی که سال‌ها خواستن خود را از زبان دیگری شنیده است، چگونه دوباره تشخیص می‌دهد چه چیزی واقعا میل خودش بوده؟