کتاب ناتوانی دولت‌ها در یادگیری

«ناتوانی دولت‌ها در یادگیری» اثر بهمن احمدی امویی، بررسی انتقادی و مستند چهار دهه سیاست‌گذاری اقتصادی در ایران معاصر از دریچه کارنامه و تجربیات مسعود نیلی است. این اثر در قالب گفت‌وگویی ژرف، چرخه تکرارشونده و فرساینده‌ای را معرفی می‌کند که در آن دولت‌های مختلف پس از انقلاب، فارغ از گرایش‌های سیاسی و شعارهای حزبی، همواره به آزمودن خطاهای گذشته روی آورده‌اند. امویی در مقام پرسشگری منتقد، همراه با یکی از چهره‌های شاخص سیاست‌های توسعه پس از جنگ، ریشه‌های ناکامی حکمرانی در انباشت تجربه و اصلاح ساختارها را بررسی می‌کند. حاصل کار فراتر از گزارشی رویدادمحور درباره فراز و نشیب‌های گذشته، تبیینی واقع‌بینانه از چرایی فراموشی سازمانی و انقطاع تصمیم‌گیری در ساختار اداری کشور است.
روایت کتاب با تکیه بر حضور میدانی نیلی در دوره‌های پرالتهاب تدوین لوایح اقتصادی پیش می‌رود؛ از روزگار تنگناهای ارزی و جنگ در دولت میرحسین موسوی و آغاز مناقشه‌برانگیز سیاست‌های تعدیل در دوره ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، تا تدوین برنامه سوم توسعه در عهد سید محمد خاتمی و تصدی جایگاه مشاوره در دولت حسن روحانی. متن با بررسی مسائلی چون داستان بی‌پایان بحران ارز، تثبیت دستوری قیمت حامل‌های انرژی، کسری پایدار بودجه، تورم ناشی از رشد نقدینگی و خصوصی‌سازی‌های پرابهام، پرده از سازوکار تصمیم‌گیری در هیئت دولت برمی‌دارد. نویسنده مشخص می کند چگونه مدیران ارشد، پس از نشستن بر صندلی قدرت، تحت فشار رانت‌های موجود و منافع زودگذر سیاسی، تحلیل‌های کارشناسی را نادیده گرفته و به اقدامات مقطعی پناه می‌برند.
پایه نظری این پژوهش بر مسئله یادگیری به مثابه گران‌بهاترین سرمایه انسانی در مسیر پیشرفت استوار است. نیلی برای سنجش این موضوع، سه سطح از دگرگونی را تفکیک می‌کند: اصلاحات ساختاری، اصلاحات نهادی و اصلاحات سیاستی. او اثبات می‌کند که گره فروبسته اقتصاد ایران بیش از آنکه حاصل کمبود منابع مادی باشد، ریشه در فقدان نهادهای مستقلی دارد که وظیفه حفاظت از تجارب پیشین را بر عهده دارند. متن با بازخوانی تجربه‌های توسعه در آسیای شرقی و آمریکای لاتین، تقابل فرسایشی میان چپ سنتی مدافع نظارت تام و مدافعان اقتصاد آزاد را زیر ذره‌بین می‌برد. نیلی در پاسخ به نقدهای وارده، مرزبندی صریحی میان اقتصاد علمی مبتنی بر انضباط مالی با نئولیبرالیسم رادیکال ترسیم می‌کند، در حالی که امویی با طرح آرای منتقدانی چون جوزف استیگلیتز، عواقب غفلت از توزیع عادلانه ثروت، تضعیف خدمات عمومی و تخریب محیط‌زیست را در کانون مناقشه قرار می‌دهد. این کتاب گفت‌وگومحور نشان می‌دهد که توسعه پیش از هر چیز، توانایی درس‌آموزی از خطاهای مکرر است. اثر با پرهیز از داوری‌های سطحی ثابت می‌کند تا زمانی که جناح‌های سیاسی مسئولیت تصمیمات خود را نپذیرند و حاضر به پذیرش واقعیت‌های بازار و اصلاحات نهادی نشوند، این چرخه فرساینده هر روز از نو آغاز خواهد شد و هزینه‌های آن بر دوش جامعه سنگینی خواهد کرد.