کتاب نظام تاریخی جامعه ایران

«نظام تاریخی جامعه ایران» مجموعه‌ای از نوشته‌های آن کاترین سوینفورد لمبتن، ایران‌شناس و مورخ بریتانیایی، با ترجمهٔ یعقوب آژند است که نشر مولی آن را منتشر کرده است. این عنوان نام یکی از کتاب‌های مستقل انگلیسی لمبتن نیست؛ نسخهٔ فارسی مجموعه‌ای تدوین‌شده از چند نوشتهٔ اوست و «نگرشی بر جامعه اسلامی در ایران»، که پیش‌تر به فارسی منتشر شده بود، در کنار مقالاتی از دانشنامهٔ اسلام و نوشته‌هایی از منابع دیگر قرار گرفته تا تصویری نسبتا پیوسته از ساخت اجتماعی و نهادی ایران به دست دهد. محور اصلی این نوشته‌ها همان حوزه‌ای است که بخش مهمی از کارنامهٔ علمی لمبتن را شکل داده بود: رابطهٔ قدرت سیاسی، زمین، مالیات، نهادهای شهری و روستایی و گروه‌های اجتماعی در تاریخ ایران. لمبتن جامعه را از سطح نهادها می‌خواند. برای او فهم تاریخ فقط با دنبال‌کردن سلسله‌ها و جنگ‌ها ممکن نیست؛ باید دید حکومت چگونه مالیات می‌گیرد، زمین چگونه در اختیار افراد و گروه‌ها قرار می‌گیرد، روستا چه نسبتی با دستگاه دیوانی دارد، شهرها چگونه اداره می‌شوند و گروه‌هایی چون علما، بازرگانان، پیشه‌وران، ایلات و مقامات محلی در چه شبکه‌ای از قدرت و وظیفه جای می‌گیرند. به همین دلیل واژه‌هایی مانند اقطاع، وقف، اراضی دولتی، اصناف، ریاست شهری و ساخت دیوانی در تحقیقات او صرفا اصطلاحات اداری نیستند؛ هرکدام دریچه‌ای به سازمان واقعی جامعه‌اند. بخش مهمی از تخصص لمبتن به ایران دورهٔ اسلامی، به‌ویژه از عصر سلجوقی تا ایلخانان، مربوط بود. در پژوهش‌های گسترده‌ترش دربارهٔ ایران میانه نیز نشان داده است که حملات، تغییر دودمان‌ها و بحران‌های سیاسی الزاما به معنای گسست کامل نهادی نبودند. بعضی سازوکارهای مالی، اداری و مالکیتی تغییر شکل می‌دادند و در ساختارهای تازه ادامه پیدا می‌کردند. کتاب مشهور او «تداوم و تحول در ایران میانه» نیز همین رابطهٔ پیچیده میان استمرار و دگرگونی را در فاصلهٔ تقریبی سده‌های یازدهم تا چهاردهم میلادی بررسی می‌کند. اما دامنهٔ «نظام تاریخی جامعه ایران» به قرون میانه محدود نمی‌ماند. علاقهٔ لمبتن به مناسبات زمین و قدرت او را تا دورهٔ قاجار و ایران جدید نیز پیش می‌برد. همین گستردگی باعث می‌شود خواننده بتواند برخی مسائل تاریخی از سازمان شهر و روستا تا موقعیت گروه‌های اجتماعی را در بازه‌ای بلندتر ببیند، بی‌آنکه الزاما وجود یک ساخت ثابت و تغییرناپذیر را فرض کند. مقالهٔ کلاسیک او دربارهٔ «جامعهٔ اسلامی در ایران» نیز نمونه‌ای روشن از همین روش است: مطالعهٔ جامعه از راه پیوند میان نهادهای رسمی، اجتماعات شهری، اصناف، محلات، گروه‌های دینی و نیروهای قبیله‌ای. قوت این مجموعه در تراکم اطلاعات و توجه دقیق به سازوکارهایی است که در روایت‌های سیاسی معمولا در حاشیه می‌مانند. لمبتن با منابع فارسی و اسناد اداری آشنایی عمیقی داشت و همین امر به نوشته‌های او جزئیاتی می‌دهد که هنوز برای پژوهش تاریخی ارزشمندند. محدودیت کار نیز تا حدی از زمان و سنت پژوهشی آن می‌آید. تمرکز شدید بر نهادها، مالکیت و دستگاه حکومت گاهی تجربهٔ زیستهٔ گروه‌های فرودست، زنان و صورت‌های غیررسمی زندگی اجتماعی را کم‌رنگ می‌کند؛ پژوهش‌های جدیدتر تاریخ اجتماعی نیز بعضی تقسیم‌بندی‌های کلی‌تر ایران‌شناسی نسل او را پیچیده‌تر کرده‌اند. «نظام تاریخی جامعه ایران» بیش از هر چیز یادآوری می‌کند که دوام یک جامعه را نمی‌توان تنها از دوام نام پادشاهان یا مرزها فهمید. زیر سطح وقایع بزرگ، شبکه‌ای از زمین، مالیات، قانون، صنف، محله، روستا و اقتدار وجود دارد که آرام‌تر تغییر می‌کند؛ و گاهی برای فهم تاریخ، همین لایهٔ کندتر تعیین‌کننده‌تر است.