کتاب تفاوت جنسی ، تفاوت هستی شناختی

«تفاوت جنسی ، تفاوت هستی شناختی» اثر ژاک دریدا، متنی فشرده و دشوار در مرز میان خوانش هایدگر، واسازی متافیزیک و پرسش از جایگاه جنسیت در فلسفه است. دریدا در این رساله به سراغ یکی از حساس‌ترین نقاط پروژه هایدگر می‌رود: مفهوم دازاین در «هستی و زمان» و نسبت آن با بدن، جنسیت و تفاوت. هایدگر برای آنکه تحلیل دازاین را از روان‌شناسی، انسان‌شناسی تجربی و زیست‌شناسی‌گرایی دور نگه دارد، دازاین را در سطح بنیادین خود خنثی و فاقد تعیین جنسی معرفی می‌کند. این حرکت از نظر فلسفی قابل فهم است، زیرا او نمی‌خواهد پرسش از هستی به ویژگی‌های تجربی انسان فروکاسته شود. اما دریدا درست در همین نقطه مکث می‌کند و می‌پرسد: آیا این خنثی‌بودگی واقعا بی‌طرف است، یا نوعی حذف آرام و پنهان تفاوت جنسی را در خود حمل می‌کند؟
واژه آلمانی گشلشت برای دریدا تنها یک اصطلاح نیست، بلکه میدان تنش‌های معنایی است. این واژه می‌تواند به جنس، جنسیت، نسل، تبار، نژاد، گونه و خاندان اشاره کند و همین چندمعنایی، امکان ترجمه مستقیم و بی‌دردسر آن را از میان می‌برد. دریدا از این لغزندگی زبانی بهره می‌گیرد تا نشان دهد جنسیت در سنت فلسفی چیزی نیست که به آسانی بتوان آن را به حاشیه راند. هر بار که فلسفه می‌کوشد سوژه‌ای عام، خنثی و ناب بسازد، چیزی از بدن، تاریخ و تفاوت را کنار می‌گذارد؛ اما همان امر کنارگذاشته‌شده از راهی دیگر بازمی‌گردد و ساختار متن را دچار لرزش می‌کند. گشلشت نام همین بازگشت است؛ نام چیزی که فلسفه می‌خواهد آن را ثانوی بداند، اما بدون آن نمی‌تواند از بودن سخن بگوید. مسئله اصلی در رساله، نسبت میان تفاوت وجودشناختی و تفاوت جنسی است. هایدگر تفاوت بنیادین را تفاوت میان هستی و هستنده می‌داند و می‌کوشد تحلیل دازاین را در سطحی پیش از همه تعین‌های تجربی نگه دارد. از این منظر، زن یا مرد بودن امری اونتیک است؛ یعنی به سطح ویژگی‌های موجود انسانی تعلق دارد، نه به ساختار بنیادین بودن. دریدا این تمایز را به‌سادگی رد نمی‌کند. او می‌داند که هایدگر با این کار می‌خواهد از تقلیل انسان به بدن زیستی یا نقش‌های اجتماعی جلوگیری کند. با این حال، پرسش او دقیق‌تر است: وقتی دازاین در بنیاد خود بی‌جنسیت معرفی می‌شود، این بی‌جنسیتی چه نسبتی با دوگانگی جنسی پیدا می‌کند؟ آیا تفاوت جنسی صرفا انحراف، پراکندگی یا تحقق ثانوی یک امکان خنثی است؟ اگر چنین باشد، فلسفه بار دیگر وحدتی پیشین را بر تفاوت مقدم کرده است. روش دریدا در این متن، حمله مستقیم به هایدگر نیست، بلکه خوانشی کند، نزدیک و حساس به جزئیات است. او درون زبان هایدگر حرکت می‌کند، به واژه‌ها، سکوت‌ها، تأکیدها و جابه‌جایی‌های مفهومی توجه نشان می‌دهد و می‌کوشد نشان دهد متن چگونه بیش از آنچه آشکارا می‌گوید، معنا تولید می‌کند. دریدا به ریشه‌ها و تداعی‌های گشلشت توجه می‌کند و آن را با مفاهیمی چون ضربه، نشان، شکاف و مهر پیوند می‌دهد. از این زاویه، جنسیت چیزی افزوده بر دازاین نیست؛ نوعی نشان‌خوردگی آغازین است. بودن در جهان از همان ابتدا بی‌اثر، بی‌بدن و بی‌تاریخ نیست، بلکه با تفاوت‌هایی همراه است که سوژه را پیش از هر ادعای خنثی‌بودن شکل می‌دهند. اهمیت رساله در این است که تصور فلسفی از بی‌طرفی را مسئله‌دار می‌کند. دریدا نشان می‌دهد که خنثی‌بودگی گاهی می‌تواند نامی برای پوشاندن یک موقعیت خاص باشد؛ موقعیتی که خود را عام و جهان‌شمول معرفی می‌کند، اما ردپای جنس، بدن و تاریخ را از خود پاک کرده است. از این رو، نقد دریدا فقط درباره جنسیت به معنای محدود کلمه نیست، بلکه درباره هر فلسفه‌ای است که می‌خواهد از تفاوت عبور کند تا به سوژه‌ای ناب، شفاف و بی‌نشان برسد. او یادآوری می‌کند که تفاوت نشانه سقوط از وحدت نیست؛ شرط امکان حضور، رابطه، معنا و حتی خود پرسش فلسفی است.
«تفاوت جنسی ، تفاوت هستی شناختی» خواننده را با این فکر تنها می‌گذارد که شاید هیچ دازاین بی‌نشان و هیچ بودن کاملا خنثایی وجود نداشته باشد. فلسفه وقتی از بدن، جنسیت و تاریخ چشم می‌پوشد، سبک‌تر نمی‌شود؛ فقط ردپاهای خود را در برف پاک می‌کند. اما برف همیشه کاملا سفید نمی‌ماند؛ جایی، زیر فشار یک واژه، شکافی باریک باز می‌شود و همان‌جا تفاوت دوباره نفس می‌کشد.