کتاب بازی جنایی؛ یک فارس

«بازی جنایی: یک فرس» نوشته‌ی ژان-کلود ون ایتالّی، نمایشنامه‌ای کمدی و هجوآمیز از جریان تئاتر تجربی آمریکا در دهه‌ی ۱۹۶۰ و اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰ است. این اثر در سال ۱۹۷۳ در نیویورک و در تئاتر چری لین روی صحنه رفت و نسخه‌ی نمایشی آن همان سال توسط دراماتستس پلی سرویس منتشر شد. کتابخانه‌ی عمومی نیویورک نیز نسخه‌ی چاپی و نسخه‌ی دست‌نویس نمایشنامه را در مجموعه‌ی هنرهای نمایشی خود ثبت کرده است. ون ایتالّی که در سال ۱۹۳۶ در بروکسل متولد شد و در آمریکا رشد کرد، از چهره‌های مهم تئاتر تجربی و آف‌آف‌برادوی بود و پیش‌تر با سه‌گانه‌ی «آمریکا هورا» و نمایش آیینی «مار» شناخته شده بود. «بازی جنایی» از یک مهمانی در اتاق پذیرایی شیک خانه‌ی یک سناتور آمریکایی آغاز می‌شود. مهمانان شامل سناتور و همسرش، پسرشان که شخصیتی با اختلال روانی و گرایش جنسی دوجنس‌گرایانه دارد و توسط دو بازیگر اجرا می‌شود، زنی جوان که شاید نامزد او باشد، یک استاد مغرور هاروارد، پیشخدمت خانه و یک نویسنده‌ی داستان‌های معمایی هستند. اما خیلی زود منطق عادی مهمانی از هم می‌پاشد. نویسنده‌ی معمایی نه فقط یکی از شخصیت‌های داستان، بلکه نوعی کارگردان درون نمایش می‌شود و به بازیگران و تماشاگران می‌گوید قرار است چه اتفاقی بیفتد. با اشاره‌ی او، قتل‌ها و حوادث یکی پس از دیگری رخ می‌دهند، در حالی که «قربانیان» همچنان در صحنه باقی می‌مانند و در گفت‌وگوها شرکت می‌کنند. همین ساختار، نمایشنامه را از یک داستان جنایی معمولی جدا می‌کند. ون ایتالّی از الگوی معمای قتل استفاده می‌کند تا خود سازوکار نمایش، رابطه‌ی میان نویسنده، بازیگر، شخصیت و تماشاگر را به موضوع تبدیل کند. در یک داستان معمایی معمولی، تماشاگر تلاش می‌کند بفهمد قاتل کیست؛ در «بازی معما»، خود فرایند ساختن معما به موضوع شوخی و هجو تبدیل می‌شود. نویسنده‌ی درون نمایش از پیش می‌داند چه رخ خواهد داد و با فرمان او، واقعیت صحنه شکل می‌گیرد. اما هرچه نمایش جلوتر می‌رود، مرز میان آنچه واقعا اتفاق افتاده، آنچه بازی شده و آنچه نویسنده دستور داده، بی‌ثبات‌تر می‌شود. این بازی فرمی با دغدغه‌ی عمومی ون ایتالّی در تئاتر ارتباط دارد. او از همان آثار نخست خود به ساختارهای غیرمتعارف، زبان، حرکت، اسطوره و شیوه‌های تازه‌ی رابطه‌ی بازیگر و تماشاگر علاقه داشت. «آمریکا هورا» که در سال ۱۹۶۶ در تئاتر پاکت نیویورک اجرا شد، نقطه‌ی مهمی در تئاتر تجربی دهه‌ی شصت بود و «مار» نیز با استفاده از مواد اسطوره‌ای و آیینی، شکل‌های متعارف نمایش را به چالش می‌کشید. در آثار او، تجربه‌ی فرمی معمولا از مسئله‌ای اجتماعی جدا نیست؛ نمایش‌هایش بارها به خشونت، بیگانگی و فشارهای زندگی معاصر بازمی‌گردند. در «بازی جنایی» نیز پشت ظاهر سرگرم‌کننده‌ی فرس، هجو اجتماعی تندی قرار دارد. فضای خانه‌ی سناتور، حضور شخصیت‌های دانشگاهی و سیاسی و رفتارهای اغراق‌آمیز آنها، جامعه‌ای را نشان می‌دهد که نظم و احترام اجتماعی‌اش بیشتر یک نمایش است تا واقعیتی پایدار. منابع رسمی اجرای نمایش آن را علاوه بر یک کمدی، «هجوی گزنده» بر ریاکاری اجتماعی و سیاسی زمانه توصیف کرده‌اند. بنابراین قتل‌های پیاپی صرفا وسیله‌ای برای خنداندن تماشاگر نیستند؛ آنها نظم ظاهری جامعه‌ای را به شکل کاریکاتور درمی‌آورند که زیر سطح متمدن و محترمش، خشونت و پوچی جریان دارد. البته «بازی جنایی» از آن نمایش‌هایی نیست که همه‌ی تماشاگران را به یک اندازه قانع کند. واکنش منتقدان در زمان اجرای نخست بسیار متفاوت بود. ادیت الیور در «نیویورکر» نقدی صریحا منفی نوشت و معتقد بود ایده‌های نمایش بارها از نقطه‌ای که می‌توانستند موثر باشند عبور می‌کنند و شوخی‌ها توان کافی برای حفظ ریتم اثر ندارند. او نمایش را از نظر نوشتار و اجرا ناموفق می‌دانست و آن را نوعی بازی دانشجویی بیش از حد مطمئن توصیف کرد. این نقد تاریخی مهم است، زیرا نشان می‌دهد تجربه‌گرایی فرمی ون ایتالّی الزاما به موفقیت نمایشی منجر نمی‌شد. در مقابل، خود ساختار اثر برای مطالعه‌ی تاریخ تئاتر آمریکا اهمیت دارد. «بازی جنایی» در دوره‌ای نوشته شد که نمایشنامه‌نویسان تجربی آمریکایی در حال فاصله‌گرفتن از رئالیسم روان‌شناختی و تئاتر خطی بودند. ون ایتالّی در این نمایش، ژانر معمای جنایی را به چیزی شبیه یک آزمایش صحنه‌ای تبدیل می‌کند: اگر نویسنده بتواند مرگ، زندگی، شخصیت و ترتیب وقایع را با یک اشاره تعیین کند، چه چیزی باقی می‌ماند که بتوانیم آن را «واقعیت» بنامیم؟ پاسخ نمایش جدی و فلسفی نیست؛ ون ایتالّی مسئله را عمدا به سمت مضحکه می‌برد. همین فاصله میان پرسش جدی و شکل ابزورد، یکی از ویژگی‌های مشخص اثر است. «بازی جنایی» را می‌توان نمایشی درباره‌ی قتل خواند، اما شاید دقیق‌تر باشد آن را نمایشی در