کتاب سرشت سرزمین میانه

کتاب «سرشت سرزمین میانه» اثری است که جی آر آر تالکین نگاشته و کارل ف. هاستتر آن را گردآوری و ویرایش کرده است. این مجموعه در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و برخلاف ارباب حلقه‌ها یا هابیت، یک رمان با طرح داستانی مشخص نیست؛ بلکه گزیده‌ای از یادداشت‌ها، مقاله‌ها و نوشته‌های ناتمامی است که تالکین در سال‌های پایانی زندگی‌اش، عمدتا بین دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ نوشته بود. هاستتر این متون پراکنده را از میان فتوکپی‌هایی که کریستوفر تالکین در اختیارش گذاشته بود، جمع‌آوری و مرتب کرد تا تصویری از ذهن نویسنده‌ای ارائه دهد که تا واپسین سال‌های عمر، همچنان درباره‌ی جهانی که ساخته بود می‌اندیشید و آن را اصلاح می‌کرد. بنابراین این کتاب را باید نگاهی به پشت‌صحنه‌ی ساخته‌شدن سرزمین میانه دانست، نه اثری که خودش داستانی روایت کند.
محتوای کتاب در سه بخش اصلی سازمان یافته است: بخش نخست به مسئله‌ی زمان و پیری اختصاص دارد؛ جایی که تالکین با دقتی نزدیک به محاسبات علمی، درباره‌ی مقیاس‌های زمانی آردا، بیداری الف‌ها و نحوه‌ی رشد و پیری آن‌ها می‌نویسد. از آن‌جا که الف‌ها موجوداتی جاودانه‌اند، مفهوم پیری برایشان معنایی متفاوت از انسان‌ها دارد و تالکین حتی جدول‌ها و طرح‌های نسلی برای هماهنگ نگه‌داشتن این جزئیات با تاریخ کلی سرزمین میانه تدوین کرده است. بخش دوم به بدن، ذهن و روح می‌پردازد و مسائلی چون زیبایی، ارتباط ذهنی میان موجودات (که با اصطلاح اوسانوی از آن یاد می‌شود)، سرنوشت و اراده‌ی آزاد، تناسخ الف‌ها و حتی پرسش‌هایی به‌ظاهر جزئی مانند این‌که کدام شخصیت‌ها ریش داشته‌اند را در بر می‌گیرد. بخش سوم نیز به جهان، سرزمین‌ها و ساکنانش اختصاص دارد؛ از جغرافیای نومه‌نور و گوندور گرفته تا اقتصاد الفی، زبان‌های الفی و ویژگی‌های اقوام گوناگون سرزمین میانه.
آنچه این اثر را از دیگر آثار تالکین متمایز می‌کند، ماهیت دوگانه‌ی عنوانش است. واژه‌ی «سرشت» یا «طبیعت» در این‌جا هم به معنای طبیعت فیزیکی سرزمین میانه اشاره دارد-رودها، کوه‌ها، جانوران و جغرافیای آن-و هم به ماهیت متافیزیکی موجودات، یعنی پرسش‌هایی درباره‌ی روح، مرگ، جاودانگی و قوانین درونی حاکم بر این جهان خیالی.
تالکین که خود استاد زبان‌شناسی تاریخی بود، در بخش‌های مربوط به زبان‌های الفی نیز نشان می‌دهد چگونه زبان را نه صرفا ابزاری تزئینی، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ و هویت اقوام سرزمین میانه می‌دانست. به همین ترتیب بسیاری از جزئیاتی که در ارباب حلقه‌ها یا سیلماریلیون به‌صورت گذرا یا بدیهی به نظر می‌رسند، در این کتاب به شکل یادداشت‌های کاری و محاسبات دقیق قابل پی‌گیری‌اند؛ نشانه‌ای از وسواس تالکین در حفظ انسجام درونی جهانی که برای دهه‌ها روی آن کار کرد.
باید توجه داشت که «سرشت سرزمین میانه» را نمی‌توان مانند یک رمان معمولی خواند، چرا که فاقد ساختار روایی با آغاز، میانه و پایان مشخص است. بسیاری از متون آن یادداشت‌های کاری‌اند و گاهی حتی با نسخه‌های دیگری از دیدگاه تالکین درباره‌ی همان موضوع تفاوت دارند، زیرا او در طول زندگی‌اش بارها نظرش را درباره‌ی جزئیات جهان خود تغییر داد و بیشتر برای خوانندگانی مناسب است که پیش‌تر با سیلماریلیون و سایر آثار پس از مرگ تالکین آشنا شده‌اند. برای چنین مخاطبی این اثر فرصتی فراهم می‌کند تا ببیند پشت هر جزئیات به‌ظاهر ساده‌ی داستان‌های شناخته‌شده‌ی تالکین، چه حجمی از تأمل، بازنویسی و دقت نظری نهفته بوده است.