این کتاب به لحاظ محتوایی دامنهی گستردهای از موضوعات را پوشش میدهد. تالکین در این نوشتهها در تلاش بوده تا سرشت، زیربنا، فلسفه و متافیزیک دنیای خود را تحکیم کند و به سمت واقعنمایی خصوصیات جهان و داستانش قدم بردارد. سرشت سرزمین میانه شامل یادداشتهای متأخر تالکین پیرامون مواردی ازجمله مقیاسهای زمانی برای الفها و آدمیان، افسانهی بیداری الفها، تفسیر مفاهیم گوناگون نظیر تاریکی، روشنایی، زیبایی، زمان، جنسیت، ارتباط فکری، روح، مرگ، تناسخ، تقدیر و ارادهی آزاد و مسائلی همچون توصیفات ظاهری شخصیتهای داستان، اقتصاد الفی، وضعیت سرزمینها و ساکنان آن، و مباحث بسیاری دربارهی جزیرهی نومهنور است.