کتاب هنر فکر نکردن

«تمرین فکر نکردن: راهنمای زندگی آگاهانه» نوشتهٔ ریونوسوکه کوئیکه، کتابی در حوزهٔ ذهن‌آگاهی و آموزه‌های عملی بودایی است که نخستین‌بار در ژاپن در سال ۲۰۱۰ با عنوان Kangaenai Renshu منتشر شد و ترجمهٔ انگلیسی آن، به قلم اریکو سوگیتا، در ۲۰۲۱ انتشار یافت. عنوان کتاب ممکن است در نگاه نخست نوعی دعوت به کنارگذاشتن تفکر به نظر برسد، اما مقصود کوئیکه چیز دیگری است: او میان اندیشیدن هدفمند و جریان بی‌اختیار افکار، نگرانی‌ها، قضاوت‌ها و خیال‌هایی که دائما ذهن را اشغال می‌کنند تفاوت می‌گذارد. «فکر نکردن» در این کتاب بیشتر به معنای کاهش این فعالیت ذهنی خودکار و بازگرداندن توجه به تجربهٔ مستقیم است. کوئیکه، که سابقهٔ زندگی و آموزش در سنت بودایی ژاپن دارد، مسئله را از چیزی بسیار روزمره آغاز می‌کند. ذهن انسان هنگام خوردن غذا، صحبت‌کردن، شنیدن صدای دیگری یا حتی راه‌رفتن اغلب جای دیگری است: گذشته را مرور می‌کند، آینده را پیش‌بینی می‌کند، خودش را با دیگران مقایسه می‌کند یا دربارهٔ آنچه در حال وقوع است پیوسته حکم صادر می‌کند. به نظر او، بخش قابل‌توجهی از اضطراب و تحریک‌پذیری از همین فاصله میان تجربه و توجه پدید می‌آید. پیشنهاد کتاب بازگشت به حواس پنج‌گانه است؛ یعنی دیدن، شنیدن، لمس‌کردن و چشیدن پیش از آنکه ذهن لایه‌ای از تفسیر و واکنش را روی تجربه قرار دهد. ساختار کتاب به همین دلیل بسیار عملی است. کوئیکه دربارهٔ حرف‌زدن و گوش‌دادن، دیدن، نوشتن و خواندن، غذاخوردن، لمس‌کردن، دورریختن اشیا و شیوهٔ توجه به بدن سخن می‌گوید. در هر مورد، مسئله این است که چگونه عادت‌های ذهنی از فعالیتی ساده فرایندی آشفته می‌سازند. حتی گفتگو برای او تمرینی در مشاهدهٔ ذهن است: آیا واقعا سخن دیگری را می‌شنویم یا در همان لحظه مشغول آماده‌کردن پاسخ خود هستیم؟ آیا عذرخواهی برای کاستن از رنج دیگری است یا برای آرام‌کردن احساس ناخوشایند خودمان؟زمینهٔ بودایی کتاب در مفاهیمی مانند میل، خشم، نادانی و دلبستگی آشکار است. کوئیکه این مفاهیم را به زبان زندگی معاصر ترجمه می‌کند و به‌جای ارائهٔ شرحی نظری از آیین بودا، آنها را در رفتار روزمره دنبال می‌کند. حتی مواجهه با شبکه‌های اجتماعی، نیاز به تأیید دیگران یا جست‌وجوی مداوم محرک تازه در چارچوب همین الگو تفسیر می‌شود. گفت‌وگوی او با پژوهشگر مغز، یوجی ایکگایا، در نسخهٔ اصلی ژاپنی نیز تلاشی برای نزدیک‌کردن برخی از این مشاهدات به بحث‌های علمی دربارهٔ ذهن و مغز است. نقطهٔ قوت کتاب در همین تبدیل ذهن‌آگاهی به مجموعه‌ای از تمرین‌های کوچک و قابل‌فهم است. خواننده مجبور نیست پیش از آغاز، فلسفهٔ بودایی بداند یا برنامه‌ای رسمی برای مراقبه داشته باشد. بااین‌حال، باید میان آموزه‌های معنوی و ادعاهای علمی کتاب تمایز گذاشت. برخی توضیح‌های کوئیکه دربارهٔ مغز، استرس و آثار افکار بیش از آنکه بازتاب دقیق اجماع علوم اعصاب باشند، صورت ساده‌شده‌ای از ایده‌هایی‌اند که برای پشتیبانی از توصیه‌های عملی او به کار می‌روند. بنابراین بهتر است کتاب را راهنمایی بودایی برای تنظیم توجه خواند، نه اثری علمی دربارهٔ کارکرد مغز یا درمان اضطراب.
جذابیت «تمرین فکر نکردن» شاید در این وارونگی ساده باشد: کوئیکه نمی‌خواهد ذهن را خاموش کند؛ می‌خواهد دوباره اختیار توجه را به آن بازگرداند. پرسش کتاب این نیست که چگونه هیچ فکر نکنیم، بلکه این است که آیا هر فکری که در ذهن ظاهر می‌شود واقعا شایستهٔ آن است که تمام توجه ما را تصاحب کند.