«میراث هیتلر؛ پنج هفته در آلمان امریکایی» نوشتهی حسن شهیدنورایی گزارشی از کشوری است که تازه از یک جنگ ویرانگر بیرون آمده و هنوز نمیداند با خاطرهی سالهای گذشتهاش چه کند. شهیدنورایی (۱۲۹۱ تا ۱۳۳۰) حقوقدان، استاد دانشگاه تهران، نویسنده و مترجم بود و بیشتر بهخاطر نامهنگاریاش با صادق هدایت شناخته میشود. او در تابستان ۱۳۲۵ حدود یک سال پس از فروپاشی رایش سوم، به بخشی از آلمان رفت که زیر اشغال امریکا بود. حاصل این سفر مجموعهای از گزارشهاست که نگاه یک ایرانی را به آلمان شکستخورده ثبت کرده و موضوعش جامعهای است که بعد از او باقی مانده است. شهیدنورایی این گزارشها را در دو روزنامهی تهران و بهصورت پاورقی منتشر کرد، اما رشتهی نوشتهها ناتمام ماند. متنی که امروز در دست داریم نتیجهی گردآوری و گزارش علی سطوتی قلعه است و نشر نو آن را برای نخستین بار در قالب کتاب منتشر کرده است. به همین دلیل با اثری روبهرو هستیم که ساختار یک کتاب از پیش طراحیشده را ندارد و به نوشتههای روزنامهای شباهت بیشتری دارد. هر بخش از کتاب بخشی از مسیر سفر را نشان میدهد و خواننده باید خودش آنها را کنار هم بگذارد. پرسشهایی که نویسنده دنبال میکند ساده و در عین حال سنگیناند: چرا آلمانیها به زمامداری هیتلر رسیدند و جنگ را با چنان شکستی به پایان بردند؟ ملتی که در فلاکت و بیسامانی پس از جنگ زندگی میکند با چه نیرویی میخواهد از رویاهای بربادرفته و کابوسهای باقیمانده بیرون بیاید؟ نویسنده برای پاسخ دادن به این پرسشها با آدمها حرف میزند. در کتاب جوانانی هستند که هنوز از دوران نازی با حسرت یاد میکنند، سربازانی که از جبهه برگشتهاند و کسانی که در سالهای سیاه حکومت هیتلر خانهنشین بودهاند. زنی دانمارکی هم هست که بیهیچ دلیل روشنی به زندانهای رژیم افتاده بود. شهیدنورایی با اعضای هستههای مقاومت ضدنازی و با رهبران احزاب سیاسی هم گفتوگو میکند و به سراغ فیلسوفی مثل کارل یاسپرس نیز میرود. این صداها یکدست نیستند و گاهی با هم تناقض دارند و همین ناهمخوانی به متن جان میدهد، چون نشان میدهد آلمان آن روزها نه یک ملت پشیمان بود و نه یک ملت مصمم به فراموشی و مجموعهای از تجربهها، ترسها و توجیهها بود که هنوز جای خودش را پیدا نکرده بود. جنبههای سیاسی و اجتماعی ماجرا هم در کتاب «میراث هیتلر» حضور دارد و نویسنده زندگی روزمرهی مردم را زیر سایهی اشغال و تنگدستی نشان میدهد و از چهرههایی مینویسد که هر کدام روایت خودشان را از آنچه گذشته بود دارند. نویسنده اغلب میپرسد و میشنود و کمتر قضاوت میکند. «میراث هیتلر؛ پنج هفته در آلمان امریکایی» سندی کوتاه، ناتمام و در عین حال زنده از آلمان سال ۱۹۴۶ است، سندی که بیشتر از آنکه جواب قطعی بدهد، میگذارد خواننده خودش پرسشهایش را دنبال کند.