کتاب دایره مینا

در حاشیه بیمارستانی در تهران، آدم‌هایی تنگدست برای به‌دست‌آوردن اندکی پول، خون خود را می‌فروشند؛ خونی که از مجرای شبکه‌ای از واسطه‌ها به مراکز درمانی می‌رسد. داریوش مهرجویی در فیلم «دایره مینا» از این موقعیت برای نشان‌دادن مناسباتی بهره می‌گیرد که در آن فقر، بیماری و سودجویی به یکدیگر گره خورده‌اند. کتاب «دایره مینا: پرونده فیلم‌های سینمای ایران به قلم هفت منتقد»، به کوشش ذبیح‌الله رحمانی و منتشرشده از سوی نشر عینک، به بازخوانی این اثر در تاریخ سینمای ایران اختصاص دارد. کتاب، بخشی از مجموعه‌ای شش‌جلدی است که با همکاری انجمن نویسندگان و منتقدان سینمایی ایران شکل گرفته و هدف آن فراهم‌کردن مجال تازه‌ای برای بررسی فیلم‌هایی است که چند دهه از نخستین نمایششان می‌گذرد، اما همچنان ظرفیت بحث و تفسیر دارند. «دایره مینا» در سال ۱۳۵۳ ساخته شد و پس از چند سال توقیف، در سال ۱۳۵۷ به نمایش عمومی درآمد. فیلم اقتباسی از داستان «آشغالدونی» غلامحسین ساعدی است و دومین همکاری مهم مهرجویی با این نویسنده، پس از «گاو»، به شمار می‌رود. روایت درباره پدر بیماری است که همراه پسرش، علی برای درمان به تهران می‌آید و در برخورد با شبکه خریدوفروش خون، با مناسباتی روبه‌رو می‌شود که زندگی فرودستان را به منبع درآمد دیگران تبدیل می‌کند. اهمیت فیلم در تاریخ سینمای ایران به موضوع اجتماعی جسورانه آن محدود نیست؛ چگونگی تبدیل داستان ساعدی به روایت سینمایی، شخصیت‌پردازی، بازیگری و سازمان‌دهی تصویری جهان داستان نیز در ارزیابی جایگاه آن نقش دارند. بازگشت منتقدان امروز به چنین فیلمی، پرسش‌هایی فراتر از بازگویی داستان ایجاد می‌کند. آیا «دایره مینا» را باید پیش از هر چیز سندی از مناسبات اجتماعی ایران پیش از انقلاب دانست یا اثری سینمایی که توانسته از زمینه تاریخی خود فراتر برود؟ نمایش فقر و استثمار در فیلم چگونه به ساختار دراماتیک آن پیوند می‌خورد؟ و آیا صراحت انتقاد اجتماعی همواره به تقویت بیان هنری منجر می‌شود؟ این‌ها از جمله مسئله‌هایی هستند که بازخوانی انتقادی فیلم می‌تواند پیش بکشد، بی‌آنکه ضرورتا به پاسخی واحد برسد. انتخاب قالب پرونده‌ای برای کتاب اهمیت دارد. برخلاف مطالعه‌ای که سراسر آن را یک پژوهشگر با روشی مشخص پیش می‌برد، حضور چند منتقد امکان مواجهه با برداشت‌ها و معیارهای متفاوت را فراهم می‌کند. اهمیت این شیوه زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم «دایره مینا» از زمان نخستین نمایش، موضوع داوری‌های متعارض بوده است. برخی منتقدان، قدرت واقع‌گرایی اجتماعی و پرداخت تصویری آن را ستوده‌اند و برخی دیگر درباره کیفیت درام و شیوه بازنمایی واقعیت تردید داشته‌اند. بااین‌حال، درباره اینکه جستارهای این کتاب دقیقا چگونه با آن مناقشه‌ها روبه‌رو می‌شوند، بدون بررسی متن کاملشان نمی‌توان حکم قطعی داد. این مجموعه همچنین به مسئله انتقال تجربه نقد میان نسل‌ها مربوط می‌شود. «دایره مینا» در کنار فیلم‌هایی چون «رگبار»، «تنگنا»، «کندو»، «سوته‌دلان» و «آرامش در حضور دیگران» انتخاب شده است؛ آثاری که هرکدام به شیوه‌ای متفاوت در شکل‌گیری سینمای هنری و اجتماعی ایران سهم داشته‌اند. بازخوانی آن‌ها می‌تواند نشان دهد چگونه داوری درباره یک فیلم، با تغییر شرایط تاریخی و تحول زبان نقد، دگرگون می‌شود. ارزش رویکرد چندنویسنده‌ای در امکان گشودن چنین گفت‌وگویی است، اما این قالب محدودیتی بالقوه نیز دارد: اگر نوشته‌ها صرفا کنار یکدیگر قرار گیرند و اختلاف روش‌ها و داوری‌هایشان روشن نشود، تعدد دیدگاه‌ها لزوما به شناخت عمیق‌تر منجر نخواهد شد. سنجش میزان موفقیت این کتاب در عبور از چنین محدودیتی، نیازمند مطالعه مستقیم جستارهای آن است. «دایره مینا» برای علاقه‌مندان تاریخ سینمای ایران و نقد فیلم، فرصتی برای بازگشت به اثری فراهم می‌کند که نسبت میان سینما و واقعیت اجتماعی را به پرسشی جدی تبدیل کرد. اهمیت این بازگشت در آن است که بتوان فیلم را دوباره دید و پرسید کدام ویژگی‌هایش به زمانه ساخت آن تعلق دارند و کدام عناصر همچنان در برابر نگاه انتقادی امروز مقاومت می‌کنند یا معنایی تازه می‌یابند.