کتاب شرح زندگانی من (جلد 3)

شرح زندگانی من؛ یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، خاطرات و سرگذشت عبدالله مستوفی (1255-1329 ش / 1876-1950 م)، از دولتمردان دوره‌ی قاجار و پهلوی اول است. عبدالله مستوفی در این کتاب در قالب شرح سرگذشت خود و نیاکانش، به دگرگونی‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اداری ایران روزگار قاجار (1210-1344 ق / 1795-1925 م) می‌پردازد.

خانواده‌ی عبدالله مستوفی از جمله: میرزا اسماعیل مستوفی، پدربزرگش؛ میرزا نصرالله، پدرش؛ و میرزا محمود وزیر، برادرش از ارکان دیوان‌سالاری ایران روزگار قاجار بودند. او به‌عنوان آخرین دیوان‌سالار این دودمان، شرح رویدادهایی را که خود و خاندانش در پدید آمدن آنها شرکت داشتند، طی سال‌های 1321-1325 ش در 3 جلد نوشت و منتشر کرد. مطالب کتاب براساس دوره‌های پادشاهی پادشاهان قاجار تنظیم شده‌اند.

جلد سوم کتاب شامل وقایع نخست‌وزیری وثوق‌الدوله تا آخر مجلس موسسان، و خاطرات او در پایان دوره‌ی قاجار و ظهور پهلوی اول است. هرچند مولف تا 1324 ش عهده‌دار امور دیوانی و دولتی بوده است، ولی اثرش با انقراض قاجاریه در 1304 ش به پایان می‌رسد و از بازگویی رویدادهای دوره‌ی پهلوی سرباز می‌زند.

آنچه در این 3 جلد آمده است، شرح زندگی دودمانی، شرح زندگی فردی و شرح اوضاع اداری ایران در بستر خاطرات شخصی و خانوادگی است. یادداشت‌های مستوفی اثری میان تاریخ‌نگاری و حسب‌حال‌نویسی است؛ اگرچه به‌درستی عنوان «تاریخ اجتماعی و اداری» نیز نگرفته است، ولی کتابی تاریخی مطابق موازین علم تاریخ‌نویسی نیست. البته مولف نیز هرگز چنین ادعایی نکرده است. خود مولف نیز میان خاطره‌نویسی و تاریخ‌نگاری تفاوت قائل است و بر خاطره‌نویسی و نگارش ذهنیات، خواه‌دیده‌ها، خواه‌شنیده‌ها، تأکید دارد، نه تاریخ‌نگاری. منابع اصلی آثار و محفوظات، دیده‌ها، شنیده‌ها، اسناد خانوادگی و دیوانی، و همچنین روزنامه‌های روزنامه بوده است.

برگرفته از مدخل «شرح زندگانی من» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی