کتاب ارمغان بدخشان

«ارمغان بدخشان» تذکره‌ی شاعران فارسی‌گوی بدخشان از قدیم‌ترین روزگار تا آغاز دوره‌ی معاصر است که شاه عبدالله بدخشی آن را در سال‌های 1312 و 1313 خورشیدی در خان‌آباد تالیف کرده است. مولف شاعران را براساس نواحی مختلف بدخشان دسته‌بندی کرده و به ذکر کلیاتی درباره‌ی پیشینه‌ی تاریخی و ویژگی‌های جغرافیایی هر منطقه و بعضا اقوام و گویش‌های محلی آن مناطق پرداخته و سپس شاعران هر ناحیه را با ذکر نمونه‌هایی از اشعارشان معرفی کرده است. هرچند به شاعرانی که در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی می‌زیستند توجه بیشتری شده، درست در زمانی که حوادث سیاسی قلمرو بزرگ گویندگان زبان فارسی دری را به کشورهای جداگانه‌ای تقسیم می‌کند، اما هنوز روابط فرهنگی به‌گونه‌ای پابرجاست.
قدیمی‌ترین شاعری که در این اثر آمده ملک‌شاه جهان یمگی (متوفای 456 ق) از معاصران ناصرخسرو است و متأخرترین شاعر مورد بحث مسلم شغنانی (متوفای 1300 خورشیدی) است. نویسنده در این کتاب گامی فراتر از تذکره‌نگاری سنتی برداشته است. در این کتاب به شاعران و نویسندگانی پرداخته شده که به قلمرو بدخشان به مفهوم تاریخی آن مربوط می‌شوند نه به محدوده‌ی بدخشان فعلی. در عین حال مولف در این کتاب به شاعرانی پرداخته که در آن سرزمین زاده شده، پرورش یافته و زیسته‌ا‌ند و نیز آن‌هایی که در محل دیگری به دنیا آمده‌اند، اما در بدخشان روزگار می‌گذرانده‌اند. نویسنده در این کتاب دربار‌ه‌ی شاعران به چند توصیف کلی و یک یا دو نمونه‌ی شعری بسنده نمی‌کند، بلکه به تفصیل و توضیح بیشتر و عمیق‌تر می‌پردازد و از همه مهم‌تر به توضیح مفصل در چندوچون اوضاع سیاسی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دست می‌زند که شاعران در آن‌ها پرورش یافته و دست به خلق اثر زده‌اند. او در این کتاب با آن‌که به شعر می‌پردازد، گاهی درباره‌ی آثار منثور شاعران نیز بحث می‌کند. روش نویسنده به صورت کلی در نگارش و ترتیب کتاب به این صورت است که شاعران بدخشانی را بر اساس محل زیست به شهرهای عمده‌ی بدخشان تاریخی فصل‌بندی می‌کند و پیش از آن‌که به بررسی شاعران این شهرها از لحاظ توالی زمانی بپردازد، کلیاتی درباره‌ی اوضاع جغرافیایی، تاریخی، اقتصادی، فرهنگی، قومیت، نژاد و زبان‌ها و گویش‌ها و... آن محل ذکر می‌کند و بعد به اصل مراد که ذکر خیر شاعران و چندوچون شعرهای آن‌هاست، می‌پردازد.
این کتاب به کوشش فرید بیژن چاپ شده و او پیشگفتاری هم بر این کتاب نوشته است. «جغرافیا و جغرافیای تاریخی»، «تاریخ»، «اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی»، «قومیت و نژاد»، «زبان‌شناختی»، «روش مولف در نگارش و ترتیب ارمغان بدخشان»، «زمان تألیف و مجلدات ارمغان بدخشان»، «جلد سوم ارمغان بدخشان»، «ترتیب و تنظیم جدید ارمغان بدخشان»، «زندگی‌نامه‌ی شاه عبدالله بدخشی»، «آثار شاه عبدالله بدخشی»، «آثار دیگر»، «خطاطان بدخشان»، «تاریخ بدخشان»، «ارمغان بدخشان»، «مقدمه‌ی مولف»، «فیض‌آباد»، «شاعران فیض‌آباد»، «جرم»، «یمگان»،«بهارستان»، «شاعران جرم، یمگان، بهارستان»، «درواز»، «خواهان درواز»، «شغنان»، «ادبای شغنان» و «پیوست: مخفی بدخشی شاعره‌ی معاصره‌ی بدخشان» عناوین مطالب این کتاب هستند.
«ارمغان بدخشان» برای علاقمندان به شعر و پژوهش‌های ادبی کتابی مفید و ارزشمند است.