کتاب صمد بهرنگی

«صمد بهرنگی» از مجموعه تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران است که زیر نظر محمدهاشم اکبریانی چاپ می‌شود. بخش عمده‌ی این کتاب گفت‌وگوهایی با بستگان و دوستان صمد بهرنگی است که از طریق این گفت‌و‌گو‌ها زندگی او نیز روایت می‌شود. این گفت‌وگوها را کیوان باژن انجام داده است.
صمد بهرنگی نویسنده، معلم، مترجم، پژوهشگر و فعال سیاسی قبل از انقلاب، در سال 1318 در محله‌ی چرنداب در بافت قدیمی جنوب شهر تبریز در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمد. او دو برادر و سه خواهر داشت. پدرش کارگر فصلی بود و برای تأمین معاش خانواده هر کاری می‌کرد،‌ اما باز هم از اداره‌ی امور خانواده عاجز بود. او به قصد کار و کسب درآمد بیشتر به قفقاز و باکو مهاجرت کرد ولی هیچ‌گاه بازنگشت. برای صمد بهرنگی فقط یک وصیت از پدرش به ارث باقی ماند؛ این‌که همیشه درس بخواند. صمد بهرنگی پس از تحصیلات دبستان و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران (تبریز) رفت و در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد و از مهر همان سال و در حالی‌که تنها هجده سال داشت معلم شد و تا پایان عمر در روستاهای آذربایجان شرقی تدریس کرد. بهرنگی نویسندگی را با طنزنویسی شروع کرد و در 19 سالگی نخستین داستانش را به نام عادت منتشر کرد که با داستان «تلخون» و «بی‌نام» در اوایل دهه‌ی چهل ادامه یافت. از او پژوهش‌هایی درباره‌ی فولکور آذربایجان و نیز علوم پرورشی منتشر شده است. عمر تاثیر آثار و افکار بهرنگی فراتر از عمر کوتاهش است. قصه‌های او به جز کتاب «ماهی سیاه کوچولو» که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آن را منتشر کرد در انتشارات شمس در تبریز چاپ می‌شد و اغلب شش ریال قیمت داشت؛ استدلال صمد این بود که من برای پابرهنه‌ها قصه می‌نویسم.
مرگ صمد بهرنگی نیز نکات جالبی دارد. در حالی‌که او در رود ارس غرق شده بود جلال‌آل احمد مرگ او را به ساواک نسبت داد که بعدها واقعیت مرگ او روشن شد. مشهورترین اثر بهرنگی «ماهی سیاه کوچولو» است. داستان‌های او با زبانی ساده و صمیمی و اغلب در قالب دوستی شخصیت‌های کودک و حیوان و عروسک روایت می‌شوند.
این کتاب تصویری کامل از زندگی صمد بهرنگی و منش و اندیشه‌ی سیاسی، اجتماعی، ادبی و خانوادگی او ارائه می‌دهد. در بخش پایانی کتاب نیز تصاویری سیاه و سفید از صمد بهرنگی چاپ شده است.
«صمد بهرنگی» روایت زندگی و دورانی پرتلاطم در تاریخ ایران است؛ دورانی که الگوی گروه‌های مبارز مسلح یک کتاب کودک و قهرمان‌شان یک ماهی سیاه کوچولو بود.