کتاب گزارش سر مورتیمر دوراند

کتاب «گزارش سر مورتیمر دوراند: اسنادی درباره‌ی وضعیت ایران در دهه‌ی پایانی قرن بیستم»، کتابی کوتاه از اسنادی است که در دوره‌ی حضور سر مورتیمر دوراند در ایران به عنوان وزیر مختار لندن، ثبت و ضبط شده‌ اند. دوره‌ی حضور او در ایران با دورانی حساس در سیاست خارجی بریتانیا هم‌زمان بود؛ دورانی که لندن از یک سو نگران گسترش نفوذ روسیه در ایران بود و از سوی دیگر درگیر مسائل و بحران‌های متعددی در نقاط دیگر امپراتوری خود به شمار می‌رفت. گزارش‌ها و مکاتبات مورتیمر دوراند تصویری از همین وضعیت پیچیده ارائه می‌کنند. همچنین در این کتاب، ایران از چشم یک دیپلمات بریتانیایی دیده می‌شود؛ فردی که وظیفه‌اش ارزیابی شرایط سیاسی کشور و ارائه‌ی پیشنهاد برای حفظ منافع دولت متبوعش بود. به همین دلیل، متن کتاب سرشار از تحلیل‌هایی درباره‌ی موقعیت حکومت قاجار، میزان نفوذ روسیه، وضعیت اداره‌ی کشور و گزینه‌های پیش روی سیاست خارجی بریتانیاست. اکنون به مشروح این اسناد مکتوب در این اثر می‌پردازیم. در اینجا ده سند قرار گرفته‌اند که به ترتیب عبارتند از: «گزارش سر مورتیمر دوراند درباره‌ی وضعیت ایران»، «نامه‌ی سرهنگ پیکو به سر مورتیمر دوراند»، «یادداشت نواب حسنعلی‌خان درباره‌ی اجداد، زندگینامه و شخصیت علی اصغرخان صدر اعظم»، «دفاتر نمایندگی تازه در آسیای میانه و قفقاز»، «گزارش سرهنگ پیکو درباره‌ی سیاست‌های گذشته و حال ایران»، «کنسولگری در شمال ایران: تبریز»، «کنسولگری در شمال ایران: رشت»، «نامه‌ی نواب حسنعلی‌خان»، «گزارش لرد کرزن درباره‌ی موقعیت ایران» و «گزارش درباره‌ی کمک مالی به ایران». کتاب بدون هیچ مقدمه‌ای وارد اسناد می‌شود. اطلاعات اسناد ابتدای هر بخش نوشته شده است. برای مثال، گزارش نخست درباره‌ی وضعیت ایران، متعلق به 27 سپتامبر 1895 است، از مجموعه اسناد محرمانه، شماره‌ی 6704. در مجموع، کتاب حاضر نمونه‌ای از مواجهه‌ی مستقیم است با نقش بریتانیا در ایران دوران قاجار، نفوذ روسیه، رقابت‌ها بر سر ایران و تحلیل‌های مختلف از این وضعیت از افرادی مانند سر مورتیمور دوراند و سرهنگ پیکو. همچنین کتاب با ترجمه‌ای روان و خوش‌خوان در دسترس خوانندگان می‌باشد.