کتاب مشکله هویت ایرانیان امروز

«مشکله هویت ایرانیان امروز» پژوهشی نظری و آسیب‌شناسانه به قلم فرهنگ رجایی است که می‌کوشد بن‌بست‌های فکری انسان معاصر ایرانی را در مواجهه با جهان دگرگون‌شده تحلیل کند. رجایی، استاد فلسفه سیاسی و روابط بین‌الملل، کانون بررسی خود را بر گذار از وضعیت انفعال و دستیابی به جایگاه بازیگری در عرصه جهانی قرار داده است. پرسش نویسنده ناظر بر این دغدغه است که ایرانیان چه و که می‌توانند باشند؛ پرسشی که پس از عبور از توصیف صرف کیستی، به افق‌های عمل جمعی چشم دارد. مفروض اثر بر چندبعدی بودن پدیده هویت در دوران کنونی استوار است؛ دورانی که نویسنده مختصات آن را با قاعده «یک تمدن و چند فرهنگ» تعریف می‌کند؛ بستری جهان‌شمول بر مدار فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات که در آن، تکثر فرهنگی مجالی دوباره برای بروز می‌یابد.
نویسنده وضعیت کنونی جامعه ایران را با تعبیر «همین‌همانی و نه این‌نه آنی» صورت‌بندی می‌کند؛ تعلیقی برآمده از انباشت لایه‌های تاریخی که در آن، انسان ایرانی به شکلی هم‌زمان از آبشخورهای هویت کهن ایران، دین، سنت و تجدد بهره می‌برد، بی‌آنکه این عناصر را در تناسبی منسجم و کارآمد به کار بسته باشد. این پریشانی ساختاری سبب شده است تا رفتارها و گفتارها از عمق تهی گشته و به کرداری نمایشی بدل شوند. رجایی برای برون‌رفت از این ایستایی، رویکرد ترکیبی هشت‌گانه‌ای را از این چهار سرچشمه استخراج می‌کند. او از میراث سرزمینی ایران، عناصری چون فردیت عارفانه و تساهل را برمی‌گزیند؛ از دین و آیین اسلام، دو مولفه وحدانیت و برابری در برابر قانون را وام می‌گیرد؛ از سنت تاریخی، اعتدال همراه با معرفت و جوانمردی را مستخرج می‌کند؛ و سرانجام از دستاوردهای تجدد، فردیت مسئول و آزادی معقول را پیش می‌کشد.
هسته استدلال مولف بر امکان‌پذیری ترکیب و سازگاری این سرچشمه‌ها استوار است. او با رد تقابل‌ها، نشان می‌دهد که فردیت مسئول در زیست مدرن می‌تواند مکمل مناسبی برای فردیت عارفانه باشد و احترام به قانون در کنار پاسداشت اعتدال، مسیر تحقق آزادی معقول را هموار سازد. کتاب با اتکا به استعاره پویای رودخانه، هویت را جریانی رونده، بازتعریف‌پذیر و گشوده به تغییر معرفی می‌کند و ماندگاری تاریخی جامعه را نه در جمود، بلکه در قدرت بازسازی مناسبات درونی می‌داند. در نگرش نهایی نویسنده، پیش‌شرط کنشگری و بازیگری در نظم جهانی، کنار نهادن مانوی‌اندیشی و فرارفتن از دوگانه‌سازی‌های قطبی میان خود و دیگری است؛ رویکردی که تثبیت گفت‌وگو، پذیرش دیالکتیک تضادها، اتکا به نفس و تواضع انسانی را یگانه راهبرد مصون ماندن از تحجر درونی و استحاله بیرونی برمی‌شمارد.