کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران

کتاب «بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران» نوشته حسین آبادیان، اثری میان‌رشته‌ای است که به واکاوی منحنی تاریخ اندیشه و شکل‌گیری جریان روشنفکری در ایران دوره قاجار می‌پردازد. این اثر با تمرکز بر تقابل همه‌جانبه‌ی اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی میان ایران و غرب در آن مقطع حساس تاریخی، تلاش می‌کند تا ریشه‌ها، بسترها و پیامدهای تکوین پدیده‌ای به نام روشنفکری را در جامعه ایران تحلیل کند. دغدغه و پرسش نویسنده در این رساله، بررسی امکان یا امتناع انتقال حقیقی آگاهی از جهان‌بینی و کنش غربی به ذهن اندیشمندان ایرانی است. در واقع، کتاب در پی پاسخ به این پرسش است که آیا روشنفکران آن عصر توانستند بر اساس امکانات فکری زمانه خود پرسش‌هایی طرح کنند و آیا منطقی استوار و درونی‌شده بر ذهنیت آنان حاکم بود یا دچار نوعی بحران و آشفتگی نظری بودند.
مولف برای فهم دقیق ساختار فکری روشنفکران ایرانی و تبیین دلایل ناکامی‌ها یا عقب‌ماندگی‌های آنان، از طیف وسیعی از ابزارهای تحلیلی در حوزه‌های فلسفه، اقتصاد سیاسی، جامعه‌شناسی و دین بهره جسته است. او برای ریشه‌یابی این جریان، مفاهیم تاریخ غرب نظیر قرون وسطی، رنسانس، عصر روشنگری و آرای فلاسفه بزرگ اروپایی را بررسی کرده و آن‌ها را با ساختار فکری جهان اسلام و مباحثی چون فقه و اصول مقایسه می‌کند تا تعارض‌ها و تفاوت‌های بنیادین این دو نظام معرفتی را آشکار سازد.. با این حال، نویسنده تأکید می‌کند که هدف این پژوهش تخریب، طعنه یا نادیده انگاشتن تلاش‌های پیشگامان روشنفکری نیست، بلکه رسالت اصلی آن، نقد علمی تاریخ‌نگاری رایج و سنجش عیار اندیشه تجددخواهی در ایران است؛ روشنفکرانی که اگرچه مردان زمانه خود بودند، اما پرسش‌هایشان نیازمند بازنگری و آسیب‌شناسی است.
از حیث ساختار ، مولف مباحث خود را از بررسی بستر تاریخی روابط ایران و غرب در عصر قاجار و نخستین تکاپوهای تجددگرایانه آغاز کرده و سپس به تحلیل چهره‌های شاخص این جریان و مصلحان نابهنگام آن روزگار می‌پردازد. او در مسیر پژوهش، روند تکوین این اندیشه‌ها را از طریق کند و کاوی در آرای شخصیت‌هایی نظیر میرزا فتحعلی آخوندزاده، تلاش‌های مستشارالدوله برای یافتن نقطه پیوند میان شریعت و مفاهیم متجدد، رویکردهای میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله، و همچنین افکار طالبوف تبریزی و میرزا آقاخان کرمانی به دقت بررسی می‌کند. در ادامه، کتاب به یکی از مهم‌ترین چالش‌های این جریان، یعنی فقدان تأمل نظری عمیق نسبت به ماهیت مشروطه در میان روشنفکران می‌پردازد و در نهایت، با بررسی عملکرد چهره‌هایی چون رسول‌زاده و هاکوپیان، آشفتگی و بحران در نظام فکری آن عصر را به تصویر می‌کشد. در مجموع، این اثر روایتی انتقادی از سرگشتگی فکری و تقلاهای نظری نسلی است که در مواجهه با تمدن مدرن غربی، در پی فهم و تغییر مختصات جامعه ایرانی بودند.